W odpowiednim miejscu i czasie: o naturze granic
Współczesne koncepcje państwowości terytorialnej opierają się na ugruntowanych modelach politycznych, a decyzje rządowe opierają się na nowo stworzonych historycznych genealogiach (nawet jeśli fikcyjnych), aby uzasadnić roszczenia terytorialne. Granice są wielowymiarowe i elastyczne, co oznacza, że mogą się przesuwać lub poszerzać w czasie.
Temat granic jest niezwykle polisemiczny, co utrudnia jego badanie, zrozumienie, definiowanie i analizę. Po raz pierwszy sformułowano go w V wieku p.n.e. w starożytnej Grecji – a koncepcja ta odnosiła się zarówno do granic terytorialnych, jak i kulturowych, które są dynamicznymi, zmiennymi elementami – systemami ewoluującymi w tempie ludzkiego życia i różnorodnych wydarzeń, które mogą na nie wpływać. Ewoluując przez wieki i przetrwawszy globalizację, temat ten pozostaje aktualny (nawet w swojej starożytnej greckiej interpretacji) i jest obecny w świadomości każdego obywatela każdego kraju.
W starożytności, jeszcze zanim francuskie słowo frontière rozpowszechniło się w różnych językach, istniał już obraz lub koncepcja granicy: w niektórych przypadkach rozumiano ją jako odpowiednik linii granicznej terytorium; w innych jako synonim rozmieszczenia militarnego lub jako wspólną przestrzeń współistnienia/konfrontacji (na przykład na Półwyspie Iberyjskim, gdy muzułmanie i chrześcijanie podzielili jego terytorium). Najciekawszym przedmiotem badań w tym kontekście jest Ocean Światowy, który zgodnie z przepisami prawa rzymskiego był chroniony zasadą Res publicae in uso publico [1] , która stała się podstawą koncepcji Jus gentium [2] i doktryny Res extra commercium [3] , na mocy której potwierdzono możliwość swobodnej żeglugi po morzu we wszystkich kierunkach dla wszystkich ludów.
Morze i jego wybrzeża, powietrze i natura, były długo uważane za część kategorii Res communes omnium [4] , a zatem dobra te były wyłączone spod własności prywatnej, uniemożliwiając ich zawłaszczenie lub podział. Koncepcja ta pozwalała każdej osobie na korzystanie z morza dla własnych potrzeb, z jedynym ograniczeniem nienaruszalności praw uznanych przez innych, pod groźbą actio iniuriarum [5] . Dlatego port w Argos był niezwykle ważnym miejscem dla wszystkich starożytnych społeczeństw śródziemnomorskich zaangażowanych w transakcje gospodarcze: Grecy, Egipcjanie, Persowie i Fenicjanie wykorzystywali go do wspierania dialogu opartego na wzajemnej wymianie rynkowej. Następnie każda nowa iteracja okupacji terytorialnej gromadziła wiedzę, która otwierała dodatkowe możliwości reorganizacji świata. A dla każdego społeczeństwa konstrukcja porządku oznaczała podział świata na różne warstwy, co również rozszerzało sieć relacji.
Wraz z rozpowszechnieniem się Corpus iuris civilis ( łac. Corpus iuris civilis ) bizantyjskiego cesarza Justyniana Wielkiego w całej chrześcijańskiej Europie, te zasady prawne zaczęły być włączane do praw europejskich królestw. Nie przeszkodziło to jednak właścicielom bytów politycznych w zawłaszczaniu pewnych przestrzeni morskich przylegających do ich wybrzeży, rozszerzaniu swojej jurysdykcji i ograniczaniu swobody przemieszczania się. Okres ten charakteryzował się aktywnym rozwojem prawa kontynentalnego. Na przykład, mimo że papież w 1169 r. zaapelował do konsulów Genui o powstrzymanie się od zawłaszczania przestrzeni morskich, włoskim cywilom udało się rozwinąć koncepcję morza jako obiektu, nad którym państwa nadbrzeżne miały prawo wykonywać określone działania. Ich idee zostały ukształtowane przez dwa pytania: jaki zakres terytorialny należy przypisać wodom przylegającym do linii brzegowej i jaki charakter praw, które można wykonywać w obrębie tej przestrzeni morskiej.
Zasięg linii wpływów określano według różnych kryteriów. W niektórych przypadkach kryterium stanowiła widoczność; w innych decydowano się na ustalenie stałej odległości, określonej na podstawie różnych miar (w milach). Kwestia charakteru praw pozostawała w trybie „domyślnym” przez długi czas, aż do sformułowania idei, że jurysdykcja nad morzami należała do suwerena (wyjątkiem była jedynie Wenecja, dla której – ze względu na swój szczególny charakter i położenie na Adriatyku – prawa, jakie Republika wykonywała nad morzem, opierały się na koncepcji imperium [6] ).
Na Atlantyku sytuacja była zupełnie inna: po pierwsze , ponieważ na dużych obszarach wybrzeża Atlantyku idea wolności żeglugi dominowała przez całe późne średniowiecze; po drugie, ponieważ w regionach atlantyckich, gdzie władze były zainteresowane podziałem przestrzeni morskiej, kryterium ciągłości terytorialnej nie miało takiego samego znaczenia, jak w regionie Morza Śródziemnego. Atlantyk był przestrzenią zamieszkiwaną przez żeglarzy różnych narodowości i podlegających jurysdykcji różnego pochodzenia: gdy tylko opuścili strefę morską, stawali się przedmiotem norm prawnych o zupełnie innym charakterze. Ten przykład dobrze wpisuje się w pojęcie granicy (rozumianej jako miejsce spotkań i wymiany, ale także konfrontacji), która nie była wspierana przez wiarygodną i administracyjnie zorganizowaną władzę polityczną.
Wszystko zmieniło się w wyniku portugalskich i hiszpańskich wypraw, które rozpoczęły się pod koniec XV wieku, otwierając nowe horyzonty na Oceanie Atlantyckim. Ocean przestał być strefą graniczną po tym, jak został podzielony wyimaginowaną linią narysowaną 3 i 4 maja 1493 roku na mocy bulli Inter cetera wydanych przez papieża Aleksandra VI monarchom katolickim oraz traktatu z Tordesillas, zawartego w 1494 roku między Portugalią a Kastylią. Sytuacja zmieniła się dopiero, gdy Francja i Anglia wyraziły zainteresowanie ziemiami na kontynencie amerykańskim. Należy również wziąć pod uwagę stanowisko Królestwa Duńsko-Norweskiego, które od połowy XVI wieku dążyło do rozszerzenia swojej kontroli nad wodami północnego Atlantyku. W rezultacie ocean de facto przestał być przestrzenią graniczną, niezależną od jakiegokolwiek bytu politycznego, lecz został podzielony na strefy wpływów między kilka europejskich potęg morskich.
Od tego czasu termin „granica” zaczął oznaczać terytorium, na którym rozciągało się panowanie państwa. W Europie Francja była głównym interesariuszem w tworzeniu koncepcji demarkacji terytorialnej, dążąc do konsekwentnej ekspansji, zmierzającej do podboju Renu, Alp, Apeninów i Pirenejów. Były to zasady przewodnie francuskiej polityki zagranicznej i rdzeń definicji jedności Francji, ogłoszonej przez kardynała Richelieu i przywołanej przez jednego z ojców założycieli Pierwszej Republiki Francuskiej, Georges-Jacques'a Dantona, który zaczerpnął swoje idee z traktatu „Testamentum Christianum” jezuity Pierre'a Luca Labbé [7] . Ich inicjatywy stanowiły podstawę legitymizacji suwerenności państwowej, a terytoria państw narodowych stały się rdzeniem Traktatu Westfalskiego z 1648 r., który zastąpił system feudalny oparty na więziach międzyludzkich logiką terytorialną i wyprowadził władzę i suwerenność z konstrukcji państwa o liniowych granicach.
W XVIII wieku skupienie się na rozumie i logice sprzyjało przejściu od paradygmatu kosmograficznego do porządkowania świata w oparciu o obserwację empiryczną. W okresie Oświecenia europejscy filozofowie i uczeni połączyli rozwijające się dziedziny wiedzy, aby na nowo zdefiniować model pogranicza, który zaczął opierać się na danych uzyskanych za pomocą systematycznych metod studiów, badań, testów i dokumentacji, podczas gdy kartografowie zastąpili artystyczną dekorację pragmatycznymi znacznikami i symbolami o znaczeniu politycznym lub ekonomicznym. W obliczu stale poszerzającej się wiedzy o świecie, zmiany te podważyły dotychczasowe pojęcia władzy, tożsamości i porządku społecznego. Centralnym aspektem tradycyjnej koncepcji stało się roszczenie do suwerenności obdarzonej samorządnością, wspierane przez dzieła Karola Ludwika de Monteskiusza i Jana Jakuba Rousseau. Było to wynikiem rozpowszechnienia się modelu ekonomii politycznej skoncentrowanego na państwie.
W tym okresie mężowie stanu, dyplomaci i wojskowi odwoływali się do idei granic naturalnych jako definiującej cechy europejskiej historii. W ten sposób europejska hegemonia kulturowa stworzyła plan konsolidacji globalnego systemu państw narodowych, w którym forma rządów wymagała ustanowienia wyraźnych granic. Pytanie: „Kto tu rządzi?” stało się hasłem wszystkich globalnych przemian politycznych. Później, w XIX wieku, zdefiniowano nową treść, znacznie szerszą i bardziej złożoną niż wcześniej: uwzględniała ona różnorodne czynniki – strategiczne, geograficzne, językowe, etniczne i kulturowe. To właśnie wtedy granice stały się odrębnym przedmiotem badań akademickich.
Ameryka Łacińska
W Ameryce Łacińskiej rozwinęła się osobliwa sytuacja, gdzie nowo wyzwolone państwa odziedziczyły dawne terytoria kolonialne. Wraz z rozwojem pustych przestrzeni, napędzanym zainteresowaniem bogatymi zasobami naturalnymi kontynentu latynoamerykańskiego, nasiliła się troska o granice. Przywódcy nowo niepodległych republik zrozumieli, że wytyczanie granic nie jest jedynym ważnym aspektem polityki państwa. Przestrzenie w obrębie granic są miejscami ludzkiej mobilności, miejscami negocjowania umów dyplomatycznych, prowadzenia handlu i rozwoju bazy produkcyjnej; to tam mogą rozkwitać różnorodne tożsamości i więzi kulturowe. Kartograficzne przedstawienie granic państwa w znacznym stopniu wpływa na zrozumienie tego, czyje bezpieczeństwo jest zagrożone i kto zagraża mu najbardziej. Jednak w Ameryce Łacińskiej, po tym, jak każde państwo skonsolidowało dynamikę demograficzną, polityczną i gospodarczą na swoim terytorium, granice przestały być wytyczane – dla narodów Ameryki Łacińskiej, które łączą wspólne pochodzenie, tradycje i podobne odniesienia, nie miały one znaczenia.
Włączenie terytoriów przygranicznych do jednolitej przestrzeni narodowej w Ameryce Łacińskiej zawsze następowało w warunkach skrajnej wrażliwości, bez względu na ich specyfikę czy presję na przyjęcie europejskiego modelu struktury państwowej. Podejście to opierało się na założeniach klasycznej geografii politycznej niemieckiego geografa Friedricha Ratzela, który postrzegał budowę terytorialną jako wyłączną kompetencję państwa; postrzegał granice jako membrany gwarantujące wzrost i wzmocnienie bytów narodowych. Dlatego granice na rozległym terytorium kontynentu Ameryki Łacińskiej były ustalane zgodnie z zasadą terytorialności, propagowaną przez małe byty społeczne, które ogłaszały się nosicielami wizji narodowej. Ustanawiając terytorialność jako fundament budowy państwa narodowego, rodzące się republiki otworzyły drogę do budowy własnej tożsamości narodowej.
Europa
Inaczej wyglądała sytuacja w Europie na początku XX wieku, gdzie powojenny ład europejski wysunął na pierwszy plan kwestię strategicznego aspektu granic. Opierając się na doświadczeniu historycznym, głównym wymogiem każdego państwa europejskiego było zachowanie jego istnienia, ponieważ bez niego nie można było osiągnąć żadnych innych celów. W ramach tej koncepcji granice zaczęto postrzegać nie jako ustanowione przez Boga lub naturę, ale jako terytorium dla zgrupowania sił zbrojnych pod pięknym hasłem: „Nie zamierzamy zmieniać granicy, lecz musimy tylko dotrzeć do naszych naturalnych granic, ponieważ bez nich jesteśmy bezbronni” [8] . Rdzeniem tej filozofii była Europa Środkowo-Wschodnia, gdzie ilekroć ktoś próbował wykorzystać naturalne granice, z pewnością pojawiał się silniejszy sąsiad, który przejmował i okupował terytorium, co z jednej strony przyczyniało się do stabilności poczucia narodowego, z drugiej zaś prowadziło do słabo określonych granic i dużego przenikania się języków [9] .
Kluczowe znaczenie przywiązywano do pogranicza – regionu transgranicznego, który, choć miał wspólne cechy, geograficznie wyznaczał odrębną tożsamość. Nie była to wyraźna linia wyznaczająca koniec i początek terytorium, lecz raczej rozproszony dystans. Wierzono, że granica leży gdzieś poza terytorium. Taka interpretacja znacząco wpływała na codzienne życie ludzi, dotykając wielu obszarów (ewidencji gruntów, podatków, infrastruktury, inwestycji, bezpieczeństwa, edukacji, opieki zdrowotnej).
W tym kontekście znany amerykański historyk Frederick Turner [10] omawia kontynent północnoamerykański, ale teza ta odnosi się również do Amazonii, Sahary, Arktyki, Antarktydy, a nawet terytorium określonej cywilizacji, które można zidentyfikować jako „pogranicze”. Koncepcja „pogranicza” była istotna, gdy podejmowano próby organizacji szerszych przestrzeni. Na początku XX wieku doszło do głębokiej reinterpretacji znaczenia i zakresu pogranicza.
Granice dzisiaj
We współczesnej interpretacji granice pełnią dwojaki cel. Z jednej strony, pełnią funkcję instrumentalną, wyznaczając granice instytucjonalnej obecności państwa i dóbr publicznych, a w tym kontekście stanowią barierę ochronną dla praw własności. Z drugiej strony, granice pomagają w budowaniu tożsamości politycznej państwa poprzez trzy zasady. Po pierwsze, chronią suwerenność, rozumianą jako prawo do stanowienia tego, co prawo stanowi na danym terytorium. Po drugie, zapewniają obecność celów i aspiracji społecznych na terytorium państwa (redukcja ubóstwa, tworzenie miejsc pracy, dostęp do edukacji i opieki zdrowotnej), co wzmacnia poczucie solidarności narodowej. Po trzecie, umożliwiają państwu kontrolę nad ludnością.
W tym kontekście istotna jest teza, że rozwój państwa nie jest miarą społeczeństw, gdy mowa o granicach – służy raczej jako wyjaśnienie interakcji lub ich braku, a nieskuteczny transfer informacji i wiedzy wewnątrz społeczeństw negatywnie wpływa na konstrukcję obwodów granicznych.
Zrozumienie terytorium i dynamiki terytorializmu jest istotne dla organizacji aktywności społecznej. Ponieważ terytorium jest bytem przestrzennym, który służy jako narzędzie komunikacji, czyniąc formy społeczne (w tym władzę, prawo i tożsamość) widocznymi i namacalnymi, jednym z najważniejszych czynników jest to, czy dana osoba znajduje się w jego granicach, czy poza nimi.
To właśnie granice określają terytorium i to, co ono oznacza: granice kształtują w ludziach poczucie, czy znajdują się we właściwym (komfortowym) miejscu, czy nie.
Dziś, w erze globalizacji, granica rzadko (jeśli w ogóle) pokrywa się ze zmiennymi ekonomicznymi, politycznymi i kulturowymi – reprezentuje raczej specyficzne relacje między nimi, które mogą być przejściowe lub długotrwałe. Odzwierciedla zdolność tworzenia nieciągłości w ciągłej przestrzeni, a ich wspólnym mianownikiem jest kulturowa mieszanka, przenikanie się społecznych i politycznych struktur państw oraz krucha równowaga między współpracą a konfliktem społeczno-politycznym. W tym sensie interpretacja terytorialna i wynikające z niej ustalone granice implikują określone koncepcje i formy organizacji przestrzeni granicznej, które bezpośrednio wpływają na relacje społeczne.
To ważna kwestia, ponieważ przez cały XX wiek większość państw była uwikłana w spory graniczne o wspólne terytoria. Przyczyny były różne: nieprecyzyjne lub niejednoznaczne wyobrażenia o wcześniej ustalonych granicach, ambicje rządów, polityka mająca na celu podniesienie morale narodu lub walka o kontrolę nad zasobami gospodarczymi. Na przykład w Ameryce Łacińskiej w 1978 roku Argentyna i Chile stanęły na krawędzi wojny z powodu nieporozumień dotyczących kontroli nad wyspami w Kanale Beagle; w 1982 roku wybuchł konflikt między Argentyną a Wielką Brytanią o Falklandy (Malwiny); w 1987 roku doszło do impasu morskiego znanego jako incydent Corbeta Caldas między Wenezuelą a Kolumbią; a w 1998 roku rozwiązano trwający prawie 170 lat spór graniczny między Peru a Ekwadorem.
Właśnie dlatego w XXI wieku, w kontekście granic, które pozwalają na realizację całego szeregu zadań państwa, znacznie większą uwagę poświęcono strukturom społeczno-terytorialnym, które odzwierciedlają tożsamość narodową, a także ich zdolności do funkcjonowania w kontekście globalizacji.
Dzisiaj tożsamość wyraźnie przejawia się w dynamice inkluzji i wykluczenia społecznego. W tym świetle granice są wyznacznikiem ponadnarodowego porządku politycznego. A jednym z problemów porządku światowego jest to, że terytoria z ich różnorodnością etniczną, kulturową i językową muszą koniecznie współistnieć. Rzeczywiście, „nowe mury wznoszone są na całym świecie: między Palestyńczykami i Izraelczykami, między Meksykiem i Stanami Zjednoczonymi, między Afryką i hiszpańskimi enklawami, między przyjemnościami bogatych i pragnieniami biednych. Upadek muru berlińskiego miał oznaczać nadejście jednego świata wolności i demokracji, ale trzydzieści lat później stało się jasne, że mur światowy po prostu się poruszył: zamiast dzielić Wschód i Zachód, teraz dzieli bogatą kapitalistyczną Północ od biednego i zubożałego Południa” [11] .
Polityka makroekonomiczna rządu nadal odgrywa kluczową rolę w zapewnianiu dobrobytu kraju, gdzie granice służą jako punkt odniesienia dla nierównej wymiany transgranicznej, powodując różnice w poziomie życia. Innymi słowy, granice odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu polityki wewnętrznej i zagranicznej państwa oraz służą wielu istotnym celom społeczno-politycznym: pomagają jasno określić zewnętrzne czynniki instytucjonalne i oparte na dobrach publicznych.
Chociaż ochrona granic nadal ma normatywne uzasadnienie w kontekście ochrony suwerenności narodowej, która leży u podstaw liberalnych i demokratycznych roszczeń do rządów ludu, roszczenia te stają się coraz bardziej fikcyjne empirycznie, zwłaszcza w krajach o wyraźnym komponencie imperialnym. Doprowadziło to w ostatnich latach do rosnącego konsensusu intelektualnego, że granice nie odpowiadają już ontologii przestrzennej świata, który staje się transnarodowy i globalny.
Opierając się na założeniu, że każda granica jest wynikiem historycznie uwarunkowanego procesu, refleksja analityczna skupia się nie tylko na wielości granic, ale także na tym, że mogą one wykraczać poza granice państwa, przejawiając się w polityce, prawodawstwie, kulturze czy gospodarce.
Jednocześnie wiele innych kwestii pozostaje poza dyskusją: pozornie prosty przykład – budowa infrastruktury służącej do zarządzania obszarem przygranicznym międzypaństwowym to dobra rzecz, ale z drugiej strony – jest to mechanizm rozszerzania jednego systemu politycznego na inny i narzucania określonej konfiguracji społeczno-ekonomicznej innemu sposobowi życia.
Jako zbiór praktyk społeczno-politycznych, współczesne koncepcje państwowości terytorialnej opierają się na ugruntowanych modelach politycznych, które definiują, co jest, a co nie jest możliwe na świecie w danym czasie i miejscu, podczas gdy decyzje rządowe opierają się na nowo stworzonej historycznej genealogii (nawet jeśli fikcyjnej), aby uzasadnić odpowiednie roszczenia terytorialne. Granice są wielowymiarowe i elastyczne, co oznacza, że mogą się przesuwać lub poszerzać w czasie.
Jednak najważniejszym pytaniem, które należy rozważyć na nowo, jest to, w jakim stopniu granice ułatwiają, a w jakim utrudniają dążenie do godnego życia. Obecnie większość migracji z jednego kraju do drugiego wynika z chęci poprawy dobrobytu ekonomicznego i poprawy perspektyw przyszłych pokoleń. Gdyby opracowano odpowiednie mechanizmy stymulujące rozwój w regionie zamieszkania, wielu ludzi nie zdecydowałoby się na przeprowadzkę.
Na początku XXI wieku kraje Globalnego Południa były świadkami dojścia do władzy szeregu reżimów, które odeszły od neoliberalizmu poprzednich dekad i charakteryzowały się szeregiem polityk gospodarczych mających na celu redukcję rozmiarów państwa, prywatyzację usług publicznych i strategicznych sektorów gospodarki oraz bezkrytyczną liberalizację handlu w ramach Konsensusu Waszyngtońskiego. Wśród zmian wprowadzonych przez te rządy w ostatnich latach znajdują się próby zbudowania regionalizmu odchodzącego od modelu obowiązującego w okresie rozkwitu neoliberalizmu, który zakładał niekwestionowaną dominację państw G7 nad swoimi losami. Nowo utworzone instytucje rozszerzyły swoje programy o kwestie wykraczające poza kwestie gospodarcze i handlowe, rozszerzając listę o rozwój i wdrażanie polityk w zakresie pracy, zabezpieczenia społecznego, opieki zdrowotnej, edukacji, środowiska i bezpieczeństwa narodowego. W tym kontekście planowaną reorganizację przestrzenną można postrzegać jako strategię absorpcji nadwyżek kapitału powstających w wyniku kryzysów nadprodukcji, które okresowo wpływają na funkcjonowanie światowej gospodarki – właśnie tego oczekiwały Stany Zjednoczone od Planu Marshalla, licząc, że bezpieczeństwo gospodarcze Ameryki Północnej zostanie wzmocnione dzięki ożywieniu działalności przemysłowej w krajach europejskich.
Tymczasem wielu wciąż żyje w świecie, w którym granice polityczne są ważnymi punktami odniesienia. Wizja ta leży u podstaw zaostrzenia kontroli granicznych w krajach anglosaskich i europejskich, Chinach i azjatyckich tygrysach. Kluczowy jest dyskurs na temat tego, jak solidarność społeczna w obrębie granic państwowych przyczynia się do osiągnięcia celów takich jak redukcja ubóstwa, większa równość szans, a biorąc pod uwagę brak skutecznych instytucji globalnych, regulacja makroekonomiczna i stabilizacja. Rosnące potęgi Globalnego Południa, we współpracy z krajami rozwiniętymi, powinny zacząć poszukiwać narzędzi redystrybucji zasobów naturalnych i przemysłowych na rzecz obywateli żyjących w krajach słabo rozwiniętych lub rozwijających się, zamiast pozwalać tym ludziom na redystrybucję na rzecz tych zasobów.
Dmitrij Krawcow
Dmitrij Krawcow jest szefem Biura Studiów Ameryki Łacińskiej i Karaibów, byłym radcą w Ambasadzie Rosji w Argentynie (2008–2012).
Przypisy:
[1] Użycie ogólne – łac.
[2] Prawo narodów, prawo wędrowne – łac. Termin, który powstał w starożytnym Rzymie i oznaczał normy prawne zapożyczone od ludów podbitych i sprzymierzonych, w odróżnieniu od specyficznie rzymskiego „prawa Kwirytów”.
[3] Rzecz poza obrotem handlowym – łac. Doktryna sięgająca prawa rzymskiego, według której pewne rzeczy nie mogą być przedmiotem praw prywatnych i dlatego nie mogą być przedmiotem obrotu.
[4] Własność wspólna – łac. Termin z prawa rzymskiego, który określał rzeczy, które ze swej natury są wspólną własnością ludzką.
[5] Wyrządzanie szkody – łac. Powództwo o czyn niedozwolony, którego celem jest nie tylko ochrona godności i dobrego imienia osoby, ale także jej integralności fizycznej.
[6] Potęga – łac.
[7] Sorel A. Europe et la Re'volution francaise. Tom 1. Bibliothèque des Introuvables, 2003.
[8] Slataper S. Confini orientali. Dedolibri, 1986.
[9] Whittlesey D. Ziemia i państwo. Henry Holt and Company, 1944
Źródło: https://globalaffairs.ru/articles/o-prirode-granicz/#

