Nauka i prawo (el)

Uczelnie przed Trybunałem

Utworzono: sobota, 21 grudzień 2013 ANNA LESZKOWSKA


 Po rozprawie dotyczącej finansowania niepublicznych szkół wyższych Trybunał Konstytucyjny orzekł, że uregulowanie w rozporządzeniu warunków otrzymywania dotacji ze środków publicznych przez niepubliczne wyższe uczelnie jest niezgodne z Konstytucją RP.



10 grudnia 2013 r. o godz. 9.00 Trybunał Konstytucyjny rozpoznał wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczący finansowania niepublicznych szkół wyższych (dotacje).
 

Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 94 ust. 5 w związku z art. 95 ust. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym w zakresie, w jakim uzależniają prawo niepublicznych szkół wyższych do dotacji ze środków publicznych od warunków ustalonych w rozporządzeniu, są niezgodne z art. 70 ust. 3 zdanie trzecie konstytucji. W pozostałym zakresie Trybunał umorzył postępowanie.
 

Zaskarżone przepisy nakazują uregulowanie w rozporządzeniu warunków uzyskania dotacji przez szkoły niepubliczne, podczas gdy materia ta na mocy art. 70 ust. 3 zdanie trzecie konstytucji wymaga wydania ustawy. Równocześnie w prawie o szkolnictwie wyższym brak jest jakichkolwiek konkretnych kryteriów przyznawania środków publicznych - są w niej jedynie zasady ogólne, które mogą być realizowane w różny sposób.
 

Niekonstytucyjność zaskarżonych przepisów ma charakter oczywisty i rażący. Nakazują one ministrowi zastosowanie nieprawidłowej formy regulacji (rozporządzenia zamiast ustawy), a dodatkowo pozostawiają mu praktycznie całkowitą swobodę decydowania o treści aktu wykonawczego (który staje się tym samym samoistnym źródłem prawa). Minister (lub podległe mu instytucje) jest także odpowiedzialny za rozpoznawanie wniosków o dotacje - skupia więc kompetencje prawotwórcze i wykonawcze. W rezultacie gwarancyjna funkcja art. 70 ust. 3 zdanie trzecie konstytucji przestaje mieć jakiekolwiek znaczenie, a przepis ten staje się jedynie pozornym źródłem praw uczelni niepublicznych, ich pracowników i studentów.
 

Art. 70 ust. 3 konstytucji nie jest źródłem prawa podmiotowego szkół niepublicznych do uzyskania środków publicznych na ich działalność w konkretnej wysokości. Przy ustalaniu skali udziału władz publicznych w finansowaniu szkół niepublicznych ustawodawca niewątpliwie powinien jednak brać pod uwagę potrzebę zapewnienia powszechności dostępu do edukacji (por. art. 70 ust. 4 konstytucji) oraz zasadę równości (art. 32 konstytucji), które mogą być ograniczane jedynie w zgodzie z przesłankami wskazanymi w art. 31 ust. 3 konstytucji (w tym m.in. ze względu na konieczność zapewnienia równowagi budżetowej).
 

Konstytucja już od 1997 r. wyraźnie przewiduje obowiązek określenia w ustawie zasad dofinansowywania szkół niepublicznych ze środków budżetowych, istnieje więc pilna konieczność podjęcia działań legislacyjnych w tym zakresie. Uczelnie niepubliczne po ponad ośmiu latach oczekiwania na realizację art. 94 ust. 5 prawa o szkolnictwie wyższym powinny wreszcie otrzymać ustawowe gwarancje zasad ubiegania się o środki z budżetu państwa - nawet jeżeli ze względu na obecną sytuację budżetową to źródło finansowania będzie bardzo ograniczone. Jeżeli zaś ustawodawca uznaje, że dotacje wymienione w tym przepisie nie powinny być dostępne dla szkół niepublicznych np. ze względu na ich dublowanie z innymi sposobami finansowania, to powinien wyraźnie sprawę tę przesądzić w ustawie.


Rozprawie przewodniczył sędzia TK Andrzej Wróbel, sprawozdawcą był sędzia TK Wojciech Hermeliński.

Wyrok jest ostateczny, a jego sentencja podlega ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw.


 

Uwolnić wiedzę

Utworzono: czwartek, 10 listopad 2011 Ryszard Tadeusiewicz


Otwarcie zasobów wiedzy jest ideą, która budzi liczne kontrowersje. Są gorący zwolennicy i są przeciwnicy takiego rozwiązania, co więcej jedni i drudzy mają liczne rzeczowe argumenty na poparcie swojego stanowiska.


 tadeusiewiczNie będę tu polemizował z opiniami i argumentami przeciwników otwartemu dostępowi do wyników badań naukowych, bo ich argumenty nie są pozbawione racji. W związku z tym, także z niektórymi ich tezami należy się zgodzić, jeśli nie chce się utracić rzeczowego charakteru toczonej debaty. Niemniej argumentom przeciwników warto przeciwstawić argumenty zwolenników

Pierwszy argument ma charakter moralny i ekonomiczny. Ekonomia rzadko idzie w parze z moralnością, tu jednak tak właśnie jest. Otóż aspekt ekonomiczny związany jest z faktem, że obecnie na całym świecie większość badań naukowych prowadzona jest w instytucjach utrzymywanych z finansów publicznych. Trywializując nieco to zagadnienie można powiedzieć, że zarówno aparat naukowy, przy pomocy którego dokonano odkrycia naukowego, jak i biurko przy którym uczony opisał odkrycie produkując określoną publikację zakupiono za pieniądze podatników. Z tego samego źródła płacona jest pensja naukowca i rachunek za prąd zużywany przez jego komputer. Skoro tak, to płatnicy tych wszystkich rachunków mają prawo do wyników badań naukowych prowadzonych za ich pieniądze, tak jak w dawnych czasach król utrzymujący nadwornego alchemika miał prawo do wyników jego odkryć – by wspomnieć tylko o znanej historii odkrycia technologii wyrobu porcelany która wzbogaciła saski dwór królewski.

Jeśli jednak sponsorem badań naukowych nie jest pojedyncza osoba, ale całe społeczeństwo płacące podatki to jedynym sposobem spłacenia długu zaciągniętego przez naukę wobec tego społeczeństwa jest udostępnienie wyników badań do dyspozycji całego tego społeczeństwa (oczywiście w stopniu zależnym od indywidualnych kwalifikacji umożliwiających wykorzystanie osiągnięć nauki). Najdoskonalszym sposobem realizacji postulatu powszechnego dostępu do wyników badań naukowych jest właśnie tworzenie i udostępnianie otwartych zasobów wiedzy. Patrząc na tę sprawę z punktu widzenia ekonomii można to podsumować stwierdzeniem: „Oni (społeczeństwo) mają do tego prawo, bo oni za to zapłacili”.

Wątek moralny sygnalizowany jako paralelny z wątkiem ekonomicznym jest następujący:

Na wyniki badań naukowych, czyli na zasoby wiedzy, patrzeć trzeba jako na czynnik dynamizujący rozwój cywilizacji. Zakładając, że rozwój cywilizacji jest dobrem, do którego dąży cała ludzkość, trzeba stwierdzić, że otwarcie zasobów wiedzy jest bardzo istotnym czynnikiem, który osiąganie tego dobra ułatwia.

Dobro społeczeństwa (w szerokim tego słowa znaczeniu) wymaga, żeby każde odkrycie naukowe możliwie szeroko przekładało się na poziom życia jednostek i całych grup społecznych. Odkrycie, do którego dostęp zostaje ograniczony na skutek jego reglamentowanej dystrybucji, spełnia tę funkcję napędu cywilizacyjnego rozwoju w znacznie mniejszym stopniu, dlatego ograniczony dostęp do wiedzy należy postrzegać jako hamulec rozwoju cywilizacji.

O ile więc zgadzamy się (na ogół), że generowanie rozwoju cywilizacyjnego jest dobrem, to hamowanie tego rozwoju jest złem. Z tego powodu można sformułować tezę, że otwarcie zasobów wiedzy jest czynnością moralną, podczas gdy działanie przeciwne można traktować jako moralnie złe.

I na koniec, wzgląd dotyczący wewnętrznej spójności nauki i pewności tez naukowych.

Jak wiadomo, wyniki badań naukowych dlatego tak skutecznie wzbogacają wiedzę ludzkości i przyczyniają się do rozwoju cywilizacji, bo stale poddawane są krytycznej ocenie i dokładnej weryfikacji w łonie samej nauki. Fakt, że jeden badacz coś zaobserwował, odkrył, przemyślał czy opisał nie ma tak naprawdę żadnej wartości ani znaczenia, dopóki inni badacze tego nie zweryfikują i krytycznie nie ocenią.

To nakłada określone wymagania na obieg informacji w obrębie systemu, jaki stanowi światowa nauka. Każde doświadczenie naukowe musi być tak opisane, żeby w innym laboratorium można je było powtórzyć, sprawdzając prawdziwość wyników. Każde rozumowanie musi być tak przedstawione, by inny specjalista mógł je prześledzić krok po kroku – szukając ewentualnych błędów, luk, albo możliwości sformułowania dodatkowych wniosków. Każdy ważny wynik naukowy musi być opublikowany, bo tylko wtedy jest dostępny krytycznym ocenom innych badaczy.

Opublikowany to znaczy udostępniony wszystkim, którzy mogą być tym wynikiem zainteresowani. Jedynie otwarcie zasobów wiedzy zapewnia realizację postulatu udostępnienia wyników badań naukowych w sposób najpełniejszy i najdoskonalszy.

Co dzięki temu uzyskujemy? Jeśli opublikowany wynik naukowy jest ważny, a kontrola wykonana przez innych uczonych potwierdzi wnioski, jakie sformułował odkrywca wówczas sława odkrywcy zostaje ustokrotniona. Kolejne powstające prace zwierają (a przynajmniej powinny zawierać) odnośniki do jego pierwszej publikacji. Dobra idea naukowa działa jak śnieżna kula im dalej się toczy, tym większa rośnie i tym większego nabiera znaczenia.

Naszkicowany wyżej model jest jednak trochę wyidealizowany.

Obowiązująca przez całe wieki zasada, że wynik naukowego badania powinien być opublikowany, zaczyna być kwestionowana w zderzeniu z uwarunkowaniami gospodarki opartej na wiedzy. Żyjemy w świecie, w którym informacja (zwłaszcza naukowa) jest między innymi nośnikiem określonych wartości ekonomicznej natury. Dotyczy to głównie nauk technicznych, ale także takich dziedzin nauk przyrodniczych, jak farmakologia albo genetyka. Czy w takich dziedzinach publikowanie uzyskanego wyniku naukowego jest racjonalne? Niestety, nie!

Opublikowany wynik naukowy staje się własnością wszystkich. Każdy może z nim zrobić wszystko, co chce z jednym wyjątkiem: Nikt nie może twierdzić, że jest twórcą wyniku naukowego, jeśli w istocie dowiedział się o nim od prawdziwego odkrywcy. Naruszenie tej fundamentalnej zasady określane jest jako plagiat i jest najgorszym występkiem, jakiego może się dopuścić ktoś zajmujący się nauką. Jednak opublikowany wynik naukowy daje nieograniczone możliwości na przykład producentom, którzy na podstawie odkrycia naukowego mogą wytworzyć nowy produkt, a później sprzedawać go z zyskiem. Jednak wtedy nawet najmniejsza część zysku nie trafi do naukowca, który swoim odkryciem utorował drogę do tej atrakcyjnej nowości. Twórca opublikowanego odkrycia, a także ci, którzy finansowali jego badania zostają pozbawieni tych wszystkich korzyści, do których mieliby prawo, gdyby zamiast publikacji wybrali patent.

Dlatego w coraz liczniejszych dziedzinach odkryć naukowych się nie publikuje, ale się je patentuje, dając badaczowi i sponsorom badań możliwość uzyskania udziału w korzyściach finansowych, których źródłem jest odkrycie naukowe.

Patentowanie wyników badań ma jednak dwojakiego rodzaju negatywne skutki:

Po pierwsze, dostępność do dobrodziejstw, jakie niesie odkrycie, zostaje drastycznie ograniczona. Korzystać mogą tylko ci, którzy odpowiednio za to zapłacą. Jeśli opatentowanym odkryciem jest na przykład nowy lek, to zamiast udostępniać możliwość uzdrowienia wszystkim potrzebującym, firma posiadająca patent dyktuje takie jego ceny, które pozwalają na leczenie tylko osobom zamożnym (lub obywatelom bogatych krajów, które mogą udostępnić lek w ramach systemu ubezpieczeń).

Nas tutaj interesuje jednak drugi aspekt tej sprawy.

Odkrycie opatentowane a nie opublikowane w mniejszym stopniu staje się przedmiotem badań kontrolnych ze strony innych naukowców. Po co bowiem prowadzić badania, skoro z góry wiadomo, że każdy wynik badania jedynie wzbogaci właściciela patentu? W rezultacie wynik opatentowanego badania jest w sensie naukowym mniej pewny. Szkoda tylko, że często połykamy go w formie tabletki, nie wiedząc do końca, ile jest wart poza ceną, jaką musieliśmy zapłacić w aptece…


Ryszard Tadeusiewicz


Uzasadnienie do wyroku TK

Utworzono: piątek, 15 styczeń 2010 red.

14 stycznia 2010 opublikowano uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 14 grudnia 2009 w sprawie finansowania z budżetu państwa trzech szkół wyższych:Papieskiego Wydziału Teologicznego w Krakowie i Wrocławiu oraz Wyższej Szkoły Filozoficzno-Pedagogicznej „Ignatianum" w Krakowie. Wraz z uzasadnieniem wyroku, w którym Trybunał orzekł, iż finansowanie tych szkół jest zgodne z Konstytucją RP, opublikowano zdanie odrębne jednego z czlonków składu sedziowskiego, prof. Ewy Łętowskiej, ktore publikujemy poniżej.

Czytaj więcej...

Wątpliwości NIK

Utworzono: czwartek, 27 grudzień 2012 ANNA LESZKOWSKA

>

>Po zakończeniu kontroli NIK dotyczącej wykorzystania środków publicznych na naukę, odbyło się spotkanie przedstawicieli nauki z władzami Izby. Poniżej przedstawiamy fragment tej ciekawej dyskusji, przedstawiający stanowisko kontrolujących.

>
Wojciech Misiąg – wiceprezes NIK:

/.../ Patrząc na rolę polskiej nauki w nauce światowej, czy jej wkład w rozwój Polski, zaczynają pojawiać się wątpliwości. Dla przykładu, rzemieślnik w Polsce ma zdolność tworzenia nowych rzeczy tam, gdzie ich nie ma. Na Zachodzie rzemieślnik powie, przykro mi, nie mam części. W Polsce rzemieślnik spróbuje coś z tym zrobić. Albo stworzy taką część zamienną, albo zobaczy jak maszyna działa bez niej. Na wyższych szczeblach rozwoju ta innowacyjność jakoś zanika. Bardzo chcielibyśmy tę kwestię omówić, odnieść się do niej i ją zweryfikować.

Inną ważną kwestią jest sposób finansowania nauki. W Polsce dominuje udział środków publicznych w przeciwieństwie do np. Stanów Zjednoczonych czy innych krajów bardziej rozwiniętych. Pewnie nie wszystkie wskaźniki mogą być porównywalne. Warto jednak zastanowić się, czy przyjęty sposób finansowania nauki nie „wypycha” innych niż publiczne źródeł finansowania nauki w Polsce. /.../

>

Problem z określeniem środków przeznaczanych na naukę polega m. in. na takim dziwactwie budżetowym, że uczelnie otrzymują dotacje celowe na naukę, ale dotacje podmiotowe na dydaktykę. Tak więc wydatki wykazane przez uczelnie na naukę, to jest w istocie wysokość uzyskanej dotacji. Jak to jest faktycznie z czasem pracy pomiędzy dydaktyką a nauką, to jest zupełnie inna kwestia od tej, którą wykazujemy.

Dotacje celowe trzeba rozliczyć, dotacji podmiotowych się nie rozlicza.

>

Druga kwestia dotyczy efektów wdrożeniowych. /.../ W Polsce niezbędne jest to, jak w każdym cywilizowanym kraju, by stać nas było na grupy osób zajmującym rozwijaniem wiedzy, niekoniecznie myśląc o natychmiastowych wdrożeniach. Jeżeli tak jest, to jest dobrze. Pozostaje tylko pytanie, czy ta grupa zawodowa mająca się zajmować rozwojem wiedzy jako takiej, faktycznie się tym zajmuje. Co jeśli my nie widzimy tego rozwoju. Wtedy jest poważny problem.

>

>Jednocześnie dalecy jesteśmy od tego, by oczekiwać, że 6 mld zł przeznaczonych na naukę, da 6 mld zł efektu w gospodarce. Efekt jest, tylko on jest niewidoczny. Tworzenie pewnej elity kraju jest ważniejsze niż to, co może wynikać z poszczególnych technicznych wdrożeń.

>
Kontrola generalnie wykazała, że na poziomie ocen cząstkowych właściwie wszystko jest prawidłowo. Tylko jak to się połączy razem, to tego efektu jest strasznie mało. Bardzo nie chcielibyśmy pozytywnie oceniać systemu tylko za to, że wszystkie procedury są przeprowadzane w miarę prawidłowo z formalnego punktu widzenia. Ustalając końcowe konkluzje musimy już wyjść

>poza jednostkowe ustalenia. Popatrzeć na całość zjawiska, które w tym akurat przypadku wygląda gorzej niż ustalenia jednostkowe. /.../

>
Grzegorz Buczyński – dyrektor Departamentu Nauki, Oświaty i Dziedzictwa Narodowego:

>
W ustawie z 2010 r. o finansowaniu nauki określono, podobnie jak we wcześniejszych regulacjach prawnych w tym zakresie, w jakich formach są prowadzone badania naukowe i w jakim zakresie następuje dofinansowane z budżetu państwa. W 2008 r. przyjęty został Krajowy Program Badań Naukowych i Prac Rozwojowych, który, w związku z nową ustawą o finansowaniu nauki z 2010 r., został istotnie zmodyfikowany.

Określony został również obowiązek opracowania, przez Radę Naukową NCBR, strategicznych kierunków badań naukowych i prac rozwojowych na realizację, których mogą zostać przeznaczone środki publiczne. Można przyjąć, że Program ten, wraz z ww. strategicznymi kierunkami, jest jedynym dokumentem strategicznym dotyczącym badań naukowych i wdrożeń.

>

>Jeśli chodzi o przesłanki podjęcia przez NIK omawianej kontroli, to po pierwsze oczekiwania, że nauka stanie się dźwignią postępu cywilizacyjnego i przyspieszonego rozwoju kraju, a po drugie – znaczący i rosnący w ostatnich latach potencjał naukowy oraz rosnąca wysokość środków publicznych przeznaczonych na naukę, zwłaszcza środków z UE./.../

>
Z danych GUS wynika obraz optymistyczny, ponieważ odnotowywany jest wzrost w ostatnich latach zarówno potencjału badawczego, mierzonego liczbą jednostek i osób zajmujących się nauką, jak i wzrost wielkości środków finansowych przeznaczonych na naukę (głównie środków z UE).

W szczególności wzrost dotyczy podmiotów ujętych w kategorii inne jednostki, do których zaliczają się zespoły osób działające w różnych, dopuszczonych prawem, formach organizacyjnych (m. in. jednoosobowe podmioty gospodarcze).

>Ze wstępnych ustaleń kontroli NIK wynika, że – pomimo wymienionych wyżej pozytywnych tendencji – efekty działalności naukowej i wdrożeniowej nie są w pełni zadowalające. Ustalono m.in., że:

>1) zaledwie dwa spośród 10 strategicznych programów badań naukowych i prac rozwojowych przewidzianych w Krajowym Programie Badań Naukowych i Prac Rozwojowych są realizowane;

>
2) wobec nieokreślenia (do czasu zakończenia kontroli) strategicznych programów badań naukowych i prac rozwojowych w ramach nowego Krajowego Programu Badań następuje dalsze rozproszenie środków publicznych (finansowane są corocznie liczne projekty przez około tysiąc wykonawców, bez zasadniczego powiązania z celami i priorytetami określonymi w ww. Programie);

>
3) w systemie ocen jednostek naukowych nie są przestrzegane zasady określone w przepisach prawnych (m. in. zaniechanie ocen pracowników naukowych w jednostkach, zawyżanie kategorii jednostek naukowych),

>
4) część skontrolowanych jednostek nieefektywnie wykorzystywała potencjał badawczy (m. in. koncentracja na wykonywaniu usług niezwiązanych z pracą naukową),

>5) w większości jednostek nie uzyskano znaczących efektów prac naukowych i wdrożeniowych (tj.: publikacji lub cytowań w prestiżowych czasopismach naukowych, patentów na wynalazki, wdrożeń wyników prac naukowych, itp.).

>

Lista nieprawidłowości jest oczywiście dłuższa. Wydaje się jednak, że te wymienione dają możliwość refleksji na temat efektywności wykorzystania środków publicznych przeznaczonych na naukę.


Całość dyskusji – www.nik.gov.pl

DMC Firewall is a Joomla Security extension!