Ekonomia (el)
- Autor: Anna Leszkowska
- Odsłon: 96
Reakcja na „pandemię COVID-19” ma wiele wspólnego z narodzinami Trzeciej Rzeszy. Na przykład Giorgio Agamben porównuje ustawę o stanie wyjątkowym uchwaloną w 2020 roku do zawieszenia Konstytucji Weimarskiej w 1933 roku, a Iain Davis wyjaśnia, jak poprzez przepychanie przez parlament kolejnych ustaw, podczas gdy uwaga społeczeństwa skupia się na innych sprawach, Wielka Brytania przekształca się w dyktaturę konstytucyjną.
Brytyjskie agencje rządowe mają teraz mandat do bezkarnego popełniania przestępstw; protesty będą w praktyce kryminalizowane lub wyciszane na mocy nadzwyczajnych uprawnień policji; sprzeciw w Internecie będzie cenzurowany; a dziennikarze nie będą już mogli ujawniać informacji uznanych za sprzeczne z „interesem narodowym”.
„Pandemia COVID-19” jest Wielkim Kłamstwem, na którym to wszystko się opiera, tj. kłamstwem tak ogromnym, że zwykli ludzie nie wyobrażają sobie, że jest możliwe. Cytując Mein Kampf:
„Ponieważ […] masy […] są zawsze łatwiej skorumpowane w głębszych warstwach swojej natury emocjonalnej niż świadomie lub dobrowolnie; i tak w prymitywnej prostocie swoich umysłów łatwiej padają ofiarą wielkiego kłamstwa niż małego, ponieważ sami często kłamią w drobnych sprawach, ale wstydziliby się uciekać do kłamstw na wielką skalę. Nigdy nie przyszłoby im do głowy, by wymyślać kolosalne kłamstwa i nie uwierzyliby, że inni mogliby mieć czelność tak haniebnie zniekształcać prawdę. Nawet jeśli fakty, które to potwierdzają, zostaną im jasno przedstawione, nadal będą wątpić, wahać się i nadal będą myśleć, że może istnieć jakieś inne wyjaśnienie”. (Adolf Hitler)
Jak dowodzą naukowo Denis Rancourt i in., nie było żadnej pandemii wirusowej, a jedynie to, co Davis, opierając się na kilkuset stronach argumentacji, nazywa „pseudopandemią”, wzorowaną na fałszywej „pandemii świńskiej grypy” z 2009 roku. Jednak z powodu propagandy i psychologii behawioralnej stosowanej w ramach wojny psychologicznej wymierzonej w podświadomość, dysonans poznawczy uniemożliwia wielu ludziom dostrzeżenie tego lub przyznanie się do tego, nawet po przedstawieniu dowodów. Specjalista od propagandy Mark Crispin Miller zauważa: „Kiedyś uważałem za niesmaczne porównywanie naszego systemu do nazistowskich Niemiec. Teraz już tak nie uważam”.
Hitler był prawdopodobnie pierwszym, który dostrzegł, że liberalną demokrację można podważyć, grając na nieświadomych lękach mas. W obliczu zagrożenia egzystencjalnego masy można skłonić do poświęcenia wolności w zamian za obietnicę bezpieczeństwa. Na poziomie instynktownym…
„o wiele bardziej usatysfakcjonowani doktryną, która nie toleruje żadnego rywala [obiecuje bezpieczeństwo] niż przyznaniem liberalnej wolności. Nie zdają sobie sprawy z bezczelności, z jaką są terroryzowani, ani z oburzającego ograniczania ich wolności ludzkich, gdyż w żaden sposób nie dociera do nich złudzenie tej doktryny”.(Erich Fromm)
Oto model narzucania władzy w atmosferze terroru. Masy można terroryzować, by zrzekły się swoich swobód, i nigdy nie przyjdzie im do głowy, że zostały okłamane na monumentalną skalę – że groźba była fikcyjna. I tak na przykład, podczas gdy Hitler ostro krytykował międzynarodowych bankierów i wypłaty reparacji za postawienie Niemiec na kolana, prawda była taka, że niemieckie wypłaty reparacji spadły do około jednej ósmej poprzedniego poziomu po moratorium Hoovera (1931) i porozumieniu lozańskim (1932), Bank Rozrachunków Międzynarodowych zarządzał nazistowskim złotem, a naziści nadal honorowali swoje zobowiązania wynikające z Planu Younga nawet podczas II wojny światowej.
Ten sam schemat wykorzystywania Wielkiego Kłamstwa do generowania masowego strachu w celach autorytarnych był widoczny w filmie „Covid-19”. Klaus Schwab praktycznie to zapowiedział w czerwcu 2020 roku:
„Większość ludzi, obawiając się zagrożenia, jakie stwarza COVID-19 [w] sytuacji życia lub śmierci […] zgodzi się, że w takich okolicznościach władza publiczna może słusznie uchylić prawa jednostki. Kiedy kryzys minie, niektórzy mogą zdać sobie sprawę, że ich kraj nagle przekształcił się w miejsce, w którym nie chcą już żyć”.
Kiedy kłamstwo zostaje ujawnione, jest już za późno, „bo rażąco bezczelne kłamstwo zawsze pozostawia za sobą ślady, nawet po tym, jak zostanie przybite, fakt, który jest znany wszystkim doświadczonym kłamcom na tym świecie i wszystkim, którzy wspólnie spiskują w sztuce kłamstwa” (Hitler). Ponownie, Schwab wydaje się być zaznajomiony z tą zasadą: nie będzie powrotu do tego, jak było, ponieważ „cięcie, które mamy teraz, jest o wiele za mocne, aby nie zostawić śladów”.
Protegowany Schwaba, Yuval Noah Harari, również należy do spisku doświadczonych kłamców: „Jeśli powtarzasz kłamstwo wystarczająco często”, twierdzi, „ludzie będą myśleć, że to prawda. A im większe kłamstwo, tym lepiej, ponieważ ludzie nawet nie pomyślą o tym, jak coś tak dużego może być kłamstwem”.
Matthias Desmet opisuje proces „masowego formowania się” w czasach „Covid-19”, który przypomina masową histerię obserwowaną w nazistowskich Niemczech. Agamben zauważa, że ludzie zaakceptowali nowy system „lockdownu”, „jak gdyby był oczywisty, będąc „gotowi poświęcić praktycznie wszystko – swoje warunki życia, relacje społeczne, pracę, a nawet przyjaźnie, a także przekonania religijne i polityczne”. Przypomina to „miliony w [nazistowskich] Niemczech, [które] były tak samo chętne do oddania swojej wolności, jak ich ojcowie do walki o nią” (E. Fromm).
Nazistowska zasada, że „działania jednostki […] muszą być prowadzone w ramach całości i dla dobra ogółu” (B. Lane i L. Rupp), odrodziła się jako poświęcenie wolności jednostki w imię „ochrony innych”. Tak jak naziści przedstawiali Żydów jako „nieczystych” i zagrożenie dla zdrowia publicznego, tak propagandowe hasła, takie jak „pandemia niezaszczepionych”, pełniły podobną funkcję kozła ofiarnego.
Motywy eugeniczne kojarzone z nazistowskimi Niemcami dały o sobie znać. Matthew Ehret w artykule zatytułowanym „Nazi Healthcare revive across the Five Eyes” zauważa, że te same organizacje, które promowały politykę eugeniczną w nazistowskich Niemczech i Ameryce Północnej – w tym Fundacja Rockefellera, Wellcome Trust i Engender Health (wcześniej znana jako Human Sterilization League for Human Betterment) – są obecnie zaangażowane w rozwój „szczepionki” mRNA, obok Instytutu Galtona (dawniej Brytyjskiego Stowarzyszenia Eugenicznego). Do tej listy można również dodać rodzinę Gatesów (J. Corbett).
Naziści byli znani ze swoich ponurych eksperymentów medycznych na ludziach bez ich zgody, a niebezpieczne eksperymentalne zastrzyki podszywające się pod „szczepionki przeciw COVID-19”, bezmyślnie narzucane niczego niepodejrzewającym populacjom poprzez przejęcie kontroli nad regulacjami, skorumpowane instytucje polityczne i medyczne oraz propagandę na poziomie wojskowym (D. Hughes), również należą „do sfery totalitarnej nazistowskiej dystopii” (K. Polyakova).
J. Corbett opisuje „nazyfikację” NHS, w ramach której publiczne służby zdrowia zostały objęte „reżimem dowodzenia i kontroli” i podporządkowane nowemu paradygmatowi bezpieczeństwa biologicznego, stosując wszelkiego rodzaju nieetyczne praktyki. Lekarze, którzy zabierają głos, są pozbawiani licencji na wykonywanie zawodu. Jak powiedział dr Francis Christian komisji dyscyplinarnej na Uniwersytecie Saskatchewan:
„Takie właśnie komisje organizowano w Związku Radzieckim i nazistowskich Niemczech […] To naprawdę niepokojące, że skoro domagam się świadomej zgody, nie wolno mi jej praktykować […] To niepokojące, dystopijne i niedopuszczalne […] Prawda wyjdzie na jaw, a kiedy to nastąpi, będziecie mieli duże kłopoty”.
Biorąc pod uwagę powyższe, nie wydaje się nierozsądne przypuszczenie, że podejmowane są celowe działania mające na celu zniszczenie demokracji liberalnej za pomocą technik wojny psychologicznej zaczerpniętych od nazistów i zastąpienie jej totalitaryzmem opartym na eugenice.
Wyjaśnienie odrodzenia się nazizmu
Skąd zatem wzięła się ta nieoczekiwana eksplozja nazistowskich motywów i wpływów? W końcu naziści zostali rzekomo pokonani w 1945 roku, a koniec Związku Radzieckiego miał oznaczać ostateczny triumf zachodniego liberalizmu (F. Fukuyama).
Proponowana tu odpowiedź brzmi, że Wall Street – szczyt międzynarodowego kapitału finansowego i „dominujący kompleks” obejmujący „nie tylko banki i kancelarie prawne, ale także giganty naftowe” (P. Scott) – zawsze był przywiązany do narodowego socjalizmu jako najbardziej bezwzględnego środka tłumienia oporu klasy robotniczej.
Po obaleniu rewolucji bolszewickiej i przekształceniu Związku Radzieckiego w gigantyczną szansę na przejęcie kontroli finansowej nad znacjonalizowanymi gałęziami przemysłu na wzór modelu ustanowionego wcześniej w Ameryce Łacińskiej (A. Sutton), Wall Street dążyło do uczynienia tego samego w Niemczech i Stanach Zjednoczonych. Modelem był „socjalizm korporacyjny”, który zakłada centralizację władzy w „interesach finansowych międzynarodowych bankierów”, co najlepiej osiąga się „w ramach społeczeństwa kolektywistycznego” (A. Sutton).
Stalinowski „socjalizm w jednym kraju”, narodowy socjalizm i Nowy Ład Roosevelta – wszystkie te formy socjalizmu korporacyjnego, w którym władza państwa jest udostępniana wielkiemu biznesowi (A. Sutton). W ten sposób konkurencja zostaje wyeliminowana dla oligopolu wielkich korporacji, których działalność jest finansowana (a zatem ostatecznie kierowana) przez Wall Street.
Roosevelt i Hitler objęli urząd w marcu 1933 roku, a „zarówno Nowy Porządek Hitlera, jak i Nowy Ład Roosevelta były wspierane przez tych samych przemysłowców i pod względem treści były dość podobne – tj. oba były planami państwa korporacyjnego”, koncepcją wprowadzoną wcześniej przez Mussoliniego (A. Sutton). New Deal był wynikiem Planu Swope’a, nazwanego na cześć prezesa General Electric Gerarda Swope’a, którego firma również brała udział w finansowaniu Hitlera i elektryfikacji Związku Radzieckiego.
Od lipca 1933 do 1934 roku finansiści z Wall Street i zamożni przemysłowcy planowali zamach stanu w Stanach Zjednoczonych. „Spisek Biznesowy”, jak go nazwano, został sfinansowany przez Irénée duPont, JP Morgana i innych zamożnych przemysłowców, w tym Williama Knudsena (prezesa General Motors), Roberta Clarka (spadkobiercę Singer Sewing Machine Corporation), Graysona Murphy'ego (dyrektora Goodyear) oraz rodzinę Pew z Sun Oil (G. Yeadon i J. Hawkins).
Gdyby nieudany zamach stanu nie został udaremniony przez jego przyszłego przywódcę, generała Smedleya Butlera, Stany Zjednoczone prawdopodobnie podążyłyby śladami nazistowskich Niemiec i Związku Radzieckiego drogą do totalitaryzmu, potencjalnie zapoczątkowując świat „państw garnizonowych” wyobrażony przez Harolda Lasswella w 1939 roku, w którym opozycja polityczna, legislatury i wolność słowa zostałyby zniesione, a dysydenci zesłani do obozów pracy przymusowej (H. Lasswell). Plan zniszczenia liberalnej demokracji w interesie kapitału finansowego ma zatem około osiemdziesięciu lat.
Chociaż spisek biznesowy i nazistowskie Niemcy zostały pokonane, przedstawiciele Wall Street nadzorowali rekrutację byłych nazistów do Stanów Zjednoczonych po II wojnie światowej. Za pośrednictwem aparatu bezpieczeństwa narodowego, który stworzyli w 1947 roku – w szczególności CIA, będącej sercem transnarodowego państwa głębokiego (O. Tunander; P. Scott) – nadal bezwzględnie tłumili opór klasy robotniczej, stosując metody zapożyczone od nazistów, w tym szwadrony śmierci (L. Gill), tortury (A. McCoy), terroryzm pod fałszywą flagą (D. Ganser; I. Davis), broń biochemiczną (J. Kaye), inwigilację przeciwników politycznych (N. Klein; K. van der Pijl) oraz masowe mordowanie cywilów (D. Valentine).
W XX wieku tego typu metody były zarezerwowane głównie dla populacji spoza Zachodu, aby ułatwić rozwój imperializmu USA pod pretekstem „zimnej wojny” ze Związkiem Radzieckim (N. Ahmed).
Upadek Związku Radzieckiego oznaczał konieczność znalezienia nowego wroga, aby paradygmat sekurytyzacji mógł nadal funkcjonować (tj. przekonania opinii publicznej, że do stawienia czoła rzekomemu zagrożeniu egzystencjalnemu potrzebne są nadzwyczajne środki, niezgodne z demokracją i praworządnością).
W 1991 roku Klub Rzymski zaproponował nowego „wspólnego wroga, przeciwko któremu możemy się zjednoczyć”, czyli „samą ludzkość” ze względu na jej katastrofalne skutki w procesach naturalnych (King i Schneider). Jednak podczas gdy zielona agenda – sama w sobie wywodząca się z nazistowskiego ekologizmu (F.J. Brüggemeier i in., P. Staudenmaier) – z trudem zyskiwała na popularności, A.B. Carter i in. przewidywał „wydarzenie transformacyjne”, które „jak Pearl Harbor […] podzieliłoby naszą przeszłość i przyszłość na przed i po”, wiążąc się z „stratami w ludziach i mieniu niespotykanymi w czasie pokoju” i wymagając „drakońskich środków, ograniczających swobody obywatelskie, umożliwiających szerszy nadzór nad obywatelami, zatrzymywanie podejrzanych i użycie śmiercionośnej siły”.
Podobnie Projekt Nowego Amerykańskiego Wieku (2000) twierdził, że odbudowa obronności Ameryki będzie długotrwałym przedsięwzięciem „chyba że nastąpi jakieś katastrofalne i katalizujące wydarzenie — jak nowy Pearl Harbor”. 11 września został należycie wykorzystany jako pretekst nie tylko do wojen imperialistycznych za granicą, ale także do wzrostu autorytaryzmu w kraju, a jego oficjalna narracja stanowiła kolejne Wielkie Kłamstwo, którego akademicy nie są w stanie obronić (D. Hughes).
Rosnące napięcia społeczne na Zachodzie po latach „zaciskania pasa” i rosnący poziom nierówności spowodowany kryzysem finansowym z 2008 roku spotkały się z eskalacją liczby ataków terrorystycznych (opisanych dalej), mających na celu przywrócenie dyscypliny społecznej w latach 2015–2017, zwłaszcza we Francji (van der Pijl). Jednak gdy protesty na całym świecie zaczęły przybierać formę postępową, trudną do zasymilowania przez ruchy „populistyczne” w latach 2018–2019, stało się jasne, że potrzebny jest nowy paradygmat kontroli społecznej (van der Pijl). „Covid-19” stanowi pretekst do jego wprowadzenia.
Jak pisze G. Agamben:
„Jeśli mocarstwa rządzące światem postanowiły wykorzystać tę pandemię – i nie ma znaczenia, czy jest prawdziwa, czy symulowana – jako pretekst do gruntownej transformacji paradygmatów swoich rządów, oznacza to, że modele te stopniowo i nieuchronnie upadały, a zatem w oczach tych mocarstw nie spełniały już swojego celu”.
Obecnie jesteśmy w trakcie próby zmiany paradygmatu. Liberalna demokracja, dawno wydrążona przez „wojnę z terroryzmem”, dobiegła końca, a jej planowanym następcą jest technokracja – totalitarny system kontroli oparty na naukowej dyktaturze opartej na danych (P. Wood). Jeśli zostanie skutecznie wdrożona, technokracja będzie gorsza niż cokolwiek, co wyobrażali sobie Hitler czy Stalin, ponieważ sprowadza się do cyfrowego zniewolenia ludzkości za pomocą biometrycznych nanotechnologii, stałego nadzoru i monitoringu w ramach „Internetu ciał”, cyfrowych walut banków centralnych oraz chińskiego systemu kredytu społecznego (I. Davis; D. Broudy i V. Kyrie; P. Wood).
Taki wynik byłby potencjalnie nieodwracalny. Modelem wojny psychologicznej dla jej wdrożenia jest wspierany przez Wall Street nazistowski upadek Republiki Weimarskiej.
David A. Hughes
David A. Hughes jest starszym wykładowcą stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Lincolna (Wielka Brytania). Uzyskał tytuł licencjata i magistra na Uniwersytecie Oksfordzkim, a także doktorat z germanistyki na Uniwersytecie Duke'a oraz ze stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Oxford Brookes. Jego badania koncentrują się na wojnie psychologicznej, 11 września, COVID-19, państwie głębokim, technokracji, globalnych stosunkach klasowych i odradzającym się totalitaryzmie.
Jest to pierwszy odcinek obszernego fragmentu książki Autora Wall Street, naziści i zbrodnie państwa głębokiego wydanej przez Skyhorse w czerwcu 2024 roku. Książka zawiera pełną i szczegółową analizę ciągłości między gospodarką polityczną nazistowskich Niemiec lat 30. XX wieku a gospodarką polityczną Zachodu od 2020 roku. Wyjaśnia również, co nas czeka, jeśli dzisiejszy globalny zamach stanu technokratów nie zostanie stłumiony, i czego nazistowskie Niemcy mogą nas nauczyć o możliwościach oporu.
Więcej - https://propagandainfocus.com/wall-street-the-nazis-and-the-crimes-of-the-deep-state/
- Autor: Anna Leszkowska
- Odsłon: 5179
Z prof. Andrzejem Sopoćką, kierownikiem Zakładu Ubezpieczeń Rynków Kapitałowych na Wydziale Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego, rozmawia Anna Leszkowska.
- Panie profesorze, obecny kryzys wywołany przez sferę finansów roznieca dyskusje nie tylko na temat sposobów funkcjonowania banków, ale i kreowania pieniądza. Pojawiają się różne pomysły dotyczące polityki walutowej w skali państwa i regionu czy globu, m.in. znanego od końca XIX w. pieniądza lokalnego, alternatywnego wobec waluty narodowej. Czym jest waluta lokalna i jakim celom służy?
- Pojawiają się takie waluty, ale nie wszystkie pełnią jednakową rolę. Np. bitcoin – waluta elektroniczna o zasięgu globalnym, jaką wymyślono w 2009 r., według mnie służy gromadzeniu sporego majątku przez emitentów, bo to jest waluta deflacyjna. Jej wartość ma rosnąć, gdyż tego pieniądza nie może być więcej niż 21 mln sztuk. I ten, kto tę walutę posiądzie, będzie coraz bogatszy, nadproporcjonalnie w stosunku do innych walorów finansowych.
Waluty lokalne funkcjonowały kiedyś głównie z tego powodu, że był niedostatek innego pieniądza. Do końca wojny secesyjnej było w USA ok. 5 tys. różnych banknotów, pochodzących z rozmaitych prywatnych emisji. Wiązało się to także z tym, że niezbyt jasna była polityka emisyjna banku centralnego USA, w szczególności nie było regulacji ustanawiających monopol w tej sprawie – stało się to dopiero po wojnie secesyjnej.
Obecnie zadaniem waluty lokalnej jest zapobieżenie odpływowi kapitału z danego rejonu. Jeśli zarabia się w walucie lokalnej i można w tym rejonie robić zakupy, to tym samym się go wzmacnia.
A czy to ma sens? Wydaje się, że rzeczywiście w biednych rejonach ma. Bo biedne rejony dlatego są biedne, że nie są włączone w globalny podział pracy. Istnieje tam drobny przemysł, ale nie ma on takich możliwości zbytu, jak duzi konkurenci. Jeśli drobni przedsiębiorcy sprzedają swoje wyroby na rynek lokalny, to zyski ze sprzedaży siłą rzeczy są lokowane pośrednio w rynek lokalny, dzięki czemu on się rozwija.
Przykładem na to, jak delokalizacja rynków wpłynęła na zasobność niektórych rejonów były w XIX w. małomiasteczkowe i wiejskie wspólnoty żydowskie, które bardzo zbiedniały w związku z pojawieniem się na rynku produktów masowej produkcji, tańszych niż wytwarzane lokalnie. Tym samym pieniądz uniwersalny ginął z rynku lokalnego, wzbogacając większe ośrodki przemysłowe. Miejscowy popyt kierował się nie na miejscową produkcję, ale uniwersalną.
- Obecnie nawet pieniądze z UE na rozwój biednych obszarów nie pracują dla rynków lokalnych, bo na ogół są przechwytywane przez firmy spoza tych regionów…
- Istotnie, bo np. jeśli w lubelskim dostali pieniądze na rozwój kanalizacji, a przetarg wygrała firma ze Śląska to pieniądze trafią na Śląsk, nie na Lubelszczyznę.
- Dlatego wydaje się, że pieniądz lokalny to dobry sposób na aktywizację regionów biednych, zmniejszenie biedy i bezrobocia, ale i uniezależnienie lokalnej gospodarki od wahań koniunktury w gospodarce krajowej i światowej. Dane na ten temat są rewelacyjne, np. w Austrii w 1932 w ciągu 13 miesięcy bezrobocie spadło o 25%...
- Byłbym ostrożny z przypisywaniem takich sukcesów lokalnej walucie – moim zdaniem, dzięki niej poprawa może wynieść tylko kilka procent. Ale zwykle niedoceniany jest tu efekt psychologiczny. W przypadku aktywizacji rejonu nie tyle ważne są pieniądze, ile to, żeby ludzie uwierzyli w siebie. Że można coś zrobić i nawet ciut zarobić, ale nie stracić. I jeżeli w całym rejonie jest grupa osób, którym się udało, one stają się wzorem do podejmowania podobnych działań.
-Ale ideę pieniądza lokalnego podchwycili także przedsiębiorcy i administracja lokalna. W Polsce obecnie to Związek Przedsiębiorców i Pracodawców stworzył na terenie Świętokrzyskiego i Małopolskiego „Zielonego” - walutę alternatywną do handlu między firmami (wcześniej powstał z innej inicjatywy „Dobry”). Przyłączają się do nich także przedsiębiorcy z Mazowieckiego i Śląskiego. W tym systemie ma handlować docelowo ok. 10 tys. firm. To świadczy o tym, że w gospodarce oficjalnej, wykorzystującej pieniądz NBP, coś nie działa i droga poprzez walutę alternatywną jest sensowna…
- Bodźcem rozwojowym może być tylko coś, co pobudza, a waluta alternatywna nie rozwiązuje sprawy. Wszędzie i zawsze decydują postawy ludzi – jeśli skłaniają do produkcji, to dobrze. Zwłaszcza, że uruchamia to pozytywny efekt domina – ludzie zaczynają zarabiać, pojawiają się nowe pomysły, powstają nowe miejsca pracy, rośnie popyt, a ten powoduje chęć inwestowania.
-Może dlatego pieniądz alternatywny nie wszędzie się dobrze rozwija. Najlepiej w Szwajcarii, gdzie istniejący od 1934 roku WIR został uznany za pieniądz oficjalny, na równi z frankiem szwajcarskim. Przypisuje się to kulturze Szwajcarów, silnej samorządności lokalnej.
- Bo tutaj powinny ze sobą współdziałać dwa obszary: ekonomia społeczna, lokalna, z makroekonomią - globalną. Produkcja o dużej skali, ma wielką przewagę nad rozproszoną, gdyż niższe są jej koszty stałe. Mamy zarówno rynek globalny, na którym rządzi ekonomia skali i rynek lokalny, będący bazą do kształtowania więzi społecznych, inicjatyw produkcyjnych. Bo jeśli ludzie coś produkują, to zaczynają być twórczy, bezrobotni nie są kreatywni.
- Skoro waluty alternatywne nie rozwijają się tak, jakby wskazywały potrzeby ekonomii społecznej, to z czego – oprócz tzw. kapitału społecznego - to wynika? Może z negatywnej postawy banków odnośnie tego rodzaju pieniądza?
- Bank centralny uważa, iż polityka monetarna - a zatem i emisja pieniądza - winna być w państwie jedna. To jest zresztą zapisane w Konstytucji. Ponadto banki są coraz większe i z zasady ponadlokalne, a właściwie ponadnarodowe, dla nich wspólnota lokalna przysparza tylko problemów – uniwersalizacja taniej kosztuje. Nie są zatem zainteresowane walutą lokalną. Oczywiście, tracą jakiś tam rynek, ale nie jest to dla nich strata dotkliwa. Trzeba też widzieć i inne wady tego systemu – bankowość spółdzielczą, z którą obecnie w Polsce są wielkie problemy.
- Ale bankowość spółdzielcza nie wprowadzała swojej waluty.
- Jednak działała w tej samej branży, też miała być elementem budowy alternatywnej ekonomii, wspierać rozwój regionów. I tutaj pojawił się problem, który przy emisji waluty alternatywnej, wymienialnej na podstawie określonego parytetu, też zaistnieje – kontroli obiegu. A wiadomo, że społeczności lokalne są trudne do kontroli. Problem w kasach Stefczyka polegał na tym, że związki lustracyjne zajęły się nie lustracją, a wyciąganiem pieniędzy.
W walucie alternatywnej trzeba też taki problem uwzględnić, patrzeć w jaki sposób ta waluta jest emitowana i czy nie występują tu przekręty. Jeżeli społeczność lokalna wyemituje dużą ilość waluty, to musi ona być zabezpieczona, żeby była wymienialna. Muszą być więc jakieś rezerwy i skala tej emisji winna być taka, żeby wymienialność była zapewniona. Lokalni emitenci tej waluty muszą więc prowadzić mądrą politykę monetarną.
- Czyli twórcy takiego systemu, będącego umową społeczną, powinni być kompetentni, światli, uczciwi i empatyczni…
- Właśnie, ale i także, żeby nie byli chciwi. Bo jeśli system waluty lokalnej działa w małych zintegrowanych społecznościach, przyzwyczajonych do samorządności, to społeczna kontrola, zasada ograniczonego zaufania, funkcjonuje dobrze. Natomiast jeśli przeważa postawa „moja chata z kraja” – to ten system nie odniesie sukcesu.
- Przypuszcza się, że w powodu globalizacji waluty narodowe będą zanikać, polaryzacja regionalna będzie się powiększać, więc waluty lokalne mogą być remedium na te negatywne zjawiska.
- To chyba za dużo powiedziane. To działa, ale tylko na małą, lokalną skalę. W większej skali obieg pieniądza może być nieprawidłowy, mogą one trafiać np. do osób znajomych, a nie do wytwórców, czy sprzedawców. I tutaj musi to być kontrolowane. Organizacja takiej kontroli to bardzo trudne przedsięwzięcie. Tu potrzebne jest dobre prawo, które zablokuje możliwość nieuczciwości, bo na postawy moralne ludzi nie ma co liczyć. Moralność nie podlega ocenie prawnej.
- Czy XXI wiek będzie wiekiem walut alternatywnych i ekonomii społecznej?
- Nie pokładam wielkiej nadziei w walutach lokalnych. Z drugiej strony, zatrudnienie w przemyśle kurczy się, zatrudnionych w nim będzie niedługo kilka procent zawodowo czynnych ludzi. Większość zatrudnionych pracuje w usługach, i to lokalnych. Ale rozwój telewizji i Internetu z kolei powoduje, że ludzie w społecznościach lokalnych się izolują. Co ich mogłoby łączyć? Nie wiem. Więzi ludzkie powstają bowiem ze spotkań i wspólnego podejmowania decyzji w ważnych dla nich sprawach. Muszą się tworzyć środowiska – grupy ludzi, którzy w sposób łatwy komunikacyjnie spotykają się w określonym celu i generują pomysły.
Dziękuję za rozmowę.
Więcej o walutach lokalnych:
http://pl.wikipedia.org/wiki/Waluta_lokalna
http://www.zb.eco.pl/BZB/19/waluty2.htm
http://www.ekonomiaspoleczna.pl/wiadomosc/756436.html
http://dobry.org.pl/wiedza/historia-i-wspolczesnosc/alternatywne-waluty/
https://www.zielony.biz.pl/index.php/wiedza/aktualnosci
http://www.biztok.pl/waluty/czy-warto-miec-lokalna-walute-oczywiscie_a15965
http://glosulicy.pl/czytelniaa/lektury/szwajcaria-ma-dwie-oficjalne-waluty-justyna-wydra/
http://glosulicy.pl/archiwum/pieniadz-lokalny-publicystyka/bitwa-o-wolne-pieniadze/
http://lets.pl/linki.html
Cechy walut lokalnych:
- bezodsetkowość
- zamknięty obieg
- wymuszony obrót
- demokratyczny charakter (wszyscy sprawują kontrolę i wszyscy mają równy dostęp do kredytu)
Korzyści wynikające z wprowadzenia walut lokalnych:
- uniezależnienie lokalnej gospodarki od wahań koniunktury w gospodarce krajowej i światowej
- możliwość łatwego i nieograniczonego wejścia na rynek
- odporność na inflację
- budowa kontaktów międzyludzkich
- zmniejszenie lub eliminacja bezrobocia i biedy
Ile jest walut lokalnych?
Szacuje się, że na świecie jest 2500 walut lokalnych (niektórzy podają, że ok. 5000), z tego ok. 30 w Kanadzie i ok. 400 w Wielkiej Brytanii. LETS (Lokalny System Wymiany i Handlu) funkcjonuje m.in. w Australii, Francji, Belgii, Holandii, Nowej Zelandii, Szwajcarii, Japonii, USA. W Niemczech istnieje ok. 40 regionalnych walut, natomiast w Hiszpanii od czasu kryzysu powstało ponad 30 nowych walut. W Szwajcarii, Urugwaju i Brazylii obowiązują oficjalnie po dwie waluty, z czego jedna jest walutą alternatywną.
- Autor: Krystyna Hanyga
- Odsłon: 4926
Co roku, kiedy urzędy skarbowe zakończą przyjmowanie rozliczeń podatkowych czyli PIT-ów, odżywa debata na temat funkcjonowania tzw. mechanizmu 1%, dzięki któremu obywatele mogą dokonywać alokacji środków publicznych, wskazując cel, na jaki te pieniądze chcą przeznaczyć. Praktyka pokazała różne wady i niejasności obowiązującej ustawy o działalności pożytku publicznego i wolontariacie, narosły pewne patologie, z którymi trzeba walczyć. Rok temu mówił o nich w wywiadzie dla „Spraw Nauki” prof. Jerzy Hausner, inicjator i współtwórca ustawy.
Dziś rozmowa Krystyny Hanygi z dr Markiem Rymszą z Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych UW, redaktorem naczelnym wydawanego przez Fundację Instytut Spraw Publicznych kwartalnika „Trzeci Sektor”.
- Od ponad 20 lat budujemy społeczeństwo obywatelskie, ale wydaje się, że takie pojęcia, jak dobro wspólne, pożytek publiczny, dobroczynność, nie przez wszystkich są dobrze rozumiane i wciąż słabo zakorzenione w świadomości społecznej. Świadczą o tym m.in. problemy z mechanizmem 1%.
- Problemy te wynikają z podwójnej legitymacji samego mechanizmu, która ujawniła się już na samym początku – podatnik, jeśli chciał skorzystać z „prawa jednego procentu”, musiał najpierw wpłacić 1% swego podatku w formie darowizny na konto wybranej organizacji pożytku publicznego, później dopiero otrzymywał zwrot pieniędzy. Innymi słowy, fiskus twierdził, że to darowizna, chociaż jest to dyspozycja dotycząca przeznaczenia 1% podatku należnego państwu. Zabrakło edukacji, by wyjaśnić, że podatnik jest nie tyle dobroczyńcą, ile obywatelem mającym wpływ na zarządzanie środkami publicznymi. Lepsze efekty fundrisingowe dawało jednak chwalenie rzekomych filantropów, jakby ofiarowywali oni pieniądze prywatne. I to jest grzechem pierworodnym, bo nie można wypromować instytucji, rozwiązania, mechanizmu, wmawiając wszystkim, że jest czymś innym, niż jest naprawdę.
- To miało nauczyć ludzi dawania, dzielenia się z innymi.
- Część zwolenników 1% liczyła, że dzięki niemu będą rosły zwykłe darowizny. Ale psychologia społeczna uczy, że te same bodźce wywołują u różnych ludzi różne reakcje. Dla jednych 1% to może być zaproszenie do dawania także tego, co prywatne, ale inni reagują wręcz odwrotnie: jednoprocentowa alokacja niejako zwalnia ich z działalności charytatywnej. Zauważamy, że Ministerstwo Finansów wręcz liczyło na efekt zastąpienia. Po wprowadzeniu 1%, ograniczono bowiem ulgi dla darczyńców, zastępując limit procentowy odpisów od podstawy opodatkowania z tytułu darowizn niskim limitem kwotowym. A tymczasem to w darowiznach, które można odpisać od podstawy opodatkowania, tkwi najlepszy mechanizm namawiania ludzi do działalności dobroczynnej. To jest dawanie wspomagane, tzn. ja daję swoje, ale częściowo partycypuje w tym budżet państwa. Dopiero po protestach organizacji przywrócono limit procentowy dla darowizn, ale na niższym poziomie (do 6% dochodu). Jednak w systemie podatkowym jest zdecydowanie za mało darowizn reglamentowanych i – moim zdaniem – można to, niestety, wiązać z upowszechnieniem odpisów z 1%.
- Czy ustawa o działalności pożytku publicznego, wprowadzenie mechanizmu 1% zmieniły coś w postawach, w świadomości obywateli?
- Najważniejsza zmiana polega na tym, że grupa organizacji III sektora zyskała istotne źródło finansowania działalności statutowej. Ze świadomością społeczną sprawa jest bardziej skomplikowana, zaważyła na tym wspomniana niejasność przekazu. Wśród organizacji elementem kształceniowym była decyzja o ubieganiu się o status organizacji pożytku publicznego (OPP), uprawniający do korzystania z jednoprocentowych odpisów. Ważąc korzyści i obowiązki z tym związane, większość organizacji zadecydowała, że nie będzie się ubiegać; status ten posiada tylko co ósma organizacja III sektora. To, że w Polsce jest tak mało OPP, świadczy, że zdaniem pozarządowców korzyści nie równoważą zobowiązań.
- Większość organizacji pozyskuje niewielkie pieniądze z 1%. Z zestawień za 2010 rok, opublikowanych w Gazecie Wyborczej wynika, że tylko jedna fundacja pozyskała prawie 89 mln zł, następnych dziesięć na liście po kilka milionów. Reszta – sumy mało znaczące.
- Preferowanie organizacji charytatywnych w ramach 1% wynika stąd, że tylko w ten sposób daje się obronić legitymację tego mechanizmu jako rozwiązania filantropijnego: skoro tak na prawdę sam nie jestem filantropem, to dysponując jako podatnik środkami publicznymi dam je temu, kto w moim imieniu będzie prowadzić działania dobroczynne. Gdyby nie działała tu logika takiej pół-filantropii, ale zaangażowania obywatelskiego w rozdysponowanie środków publicznych, to rozrzut wspieranych pól aktywności byłby większy. Analizując rozkład odpisów z 1%, można wskazać na dwie grupy OPP, które najbardziej korzystają. Pierwsza, to silne organizacje dobroczynne, dla których alokacje jednoprocentowe to istotny zastrzyk finansowy. A druga grupa to małe lokalne organizacje, które nie mają prawie funduszy i nawet najmniejszy pieniądz oznacza zmianę ich sytuacji. One nie muszą nic wydawać na reklamę, promocję, wspierają je ludzie bliscy, znajomi, sąsiedzi. Pomiędzy tymi dwiema grupami jest duża dziura; reszta to ci, którzy przeinwestowali i niewiele zyskali oraz tacy, którzy, nie wierząc w sukces, niewiele robią i niewiele zyskują.
- Jakie Pan widzi najważniejsze problemy w funkcjonowaniu mechanizmu 1%?
- Drugą patologią jest to, że organizacje pożytku publicznego biorą „pod opiekę” inne organizacje, które takiego statusu nie mają, bądź go utraciły z przyczyn formalnych, i w ich imieniu zbierają pieniądze.
- To jest już czysta patologia, bo w pierwszym przypadku nie używałbym tego określenia, ludzie w trudnej sytuacji chwytają się wszystkiego. Ustawodawca mówi, że do korzystania z 1% mają prawo tylko OPP i nie można przy pomocy jakiegoś wybiegu omijać tego przepisu. Być może, wszystkie organizacje prowadzące działalność non profit powinny mieć szansę pozyskiwania środków z 1% i to byłoby właściwe rozwiązanie. Ale jeśli jest to ograniczone do OPP, powinno być przestrzegane.
- Jest sporo głosów za tym, żeby znieść status OPP, ale są również opinie, że organizacji pożytku publicznego jest za dużo, co prowadzi do dewaluacji tego statusu.
- Ja utrzymałbym status OPP, ale wcale nie ze względu na 1%. W moim przekonaniu, to powinien być status wizerunkowy, mówiący o tym, że organizacja bezsprzecznie przynosi korzyść społeczną ze swojego funkcjonowania, że przeszła pewien test sprawdzający. Obecnie właściwie prawie każda działalność statutowa da się określić jako pożytek publiczny, bo ustawowy katalog pól tej działalności jest długi. Zauważmy przy tym, że filozofia ustawodawcy stawia rzeczy na głowie. Ustawodawca uznał, że pożytek publiczny to działalność społecznie użyteczna, prowadzona w sferze zadań publicznych państwa. A pożytek publiczny to wytwarzanie ogólnodostępnych korzyści społecznych i wcale nie musi pokrywać się ze sferą zadań publicznych państwa. Zależność jest odwrotna: to misja państwa i jego służb musi się zawierać w obszarze pożytku publicznego.
- Organizacje pozarządowe, te, które nie są największymi beneficjentami odpisów podatkowych, apelują o równość szans. Jak to ma wyglądać, jak konkurować o środki z 1%?
- Jak uczy ekonomia, środków jest zawsze mniej niż potrzeb do zaspokojenia, i dlatego także w przypadku wspierania działalności społecznej mechanizm konkurencji jest zdrowszy niż niejasne reguły dostępu do zasobów. Podstawowe mechanizmy konkurencji to system grantowy, gdy środki rozdziela dysponent publiczny lub prywatny oraz odwołanie się bezpośrednio do wyboru ludzi, którzy mogą wrzucić pieniądze do puszki, czy zaznaczyć swoje preferencje w zeznaniu podatkowym. Ale i w jednym, i w drugim przypadku musi istnieć realny wybór. Jeżeli na przykład program komputerowy do wypełnienia formularza PIT daje możliwość wpisania nazwy tylko określonej OPP, to jest to złamanie zasady równości szans i w rezultacie również uczciwej konkurencji.
- Jeśli chodzi o środki z 1%, to zamiast informacji i rynku organizacji mamy wielkie kampanie marketingowe, operujące zupełnie innymi środkami oddziaływania…
- Mechanizm konkurencji, jeśli dotyczy dystrybuowania środków publicznych, nie powinien być kosztowny. Reklamy zaś są bardzo kosztownym sposobem docierania z informacją, to jest po prostu zmarnowany pieniądz. Wytworzył się cały rynek okołojednoprocentowy, nie da się tego inaczej nazwać jak komercjalizacją mechanizmu 1%. To jest sprzedawanie idei niby-filantropii. A więc błąd niejako podwójny: i co do treści, i co do formy. W dobrze zorganizowanym społeczeństwie obywatelskim tego typu informacje powinny być przekazywane w systemie praktycznie bezkosztowym.
- Badania pokazują, że tylko połowa organizacji korzysta ze środków publicznych, a uzależnienie od nich wynika z reguł narzuconych przez państwo. Zasady wydatkowania środków publicznych, a zwłaszcza unijnych, są takie, że można mieć duży projekt, wysokie obroty finansowe, ale wszystko trzeba wydać na bieżąco, nie ma możliwości akumulacji zasobów. To powoduje, że organizacje mają słabe podstawy ekonomiczne swego działania. W I połowie lat 90., gdy darczyńcy amerykańscy (i nie tylko oni) przeznaczyli spore środki na budowanie infrastruktury społeczeństwa obywatelskiego w Polsce, organizacje mogły niewielką część pozyskanych zasobów (tzw. overhead) odłożyć na konto, tworzyć zapasowy fundusz. Dziś organizacje przerabiają granty i jak były słabe, tak są. Byłoby lepiej, gdyby obracały mniejszymi pieniędzmi, a wzmacniały swój potencjał przez uczestnictwo we współpracy z sektorem publicznym. Bo wtedy stają się bardziej przewidywalne i niezależne. Tymczasem organizacje chcą współpracować z państwem nie dlatego, że są silne i mają coś do zaoferowania, ale że są słabe i chciałyby dostać środki publiczne. Można powiedzieć, że i są postrzegane jako słabe, i wpychane w rolę słabych, i same się przedstawiają jako słabe. Koło się zamyka. To jest produkcja klientelizmu, a nie budowanie społeczeństwa obywatelskiego.
- Czy uważa Pan, że sytuacja dojrzała do zmian? Potrzebna jest nowelizacja ustawy?
- Ważniejsze od zmian ustawowych są zmiany na poziomie operacyjnym. Na przykład, trzeba zmienić regulacje administracyjne dotyczące wydatkowania środków unijnych, zlikwidować ileś krańcowo nieracjonalnych reguł działania. Nie można obwarowywać się tyloma administracyjnymi przepisami, że organizacja wydatkująca środki zwraca uwagę wyłącznie na kwestie formalne. Nikt nie patrzy, co ta organizacja zrobiła, jaki ma dorobek, na ile ludzie skorzystali z jej oferty, liczy się tylko, czy spełniła formalne kryteria i czy poniesione przez nią koszty są kwalifikowane. To zabija postawy obywatelskie, nie przynosi społecznej wartości dodanej. Ministerstwo Rozwoju Regionalnego skutecznie zarządza absorpcją środków unijnych, ale nie ma żadnej wizji rozwoju społecznego. Tymczasem potrzebny jest ktoś, kto miałby taką wizję i z jej realizacji rozliczał podmioty współpracujące. Tym kimś powinien być minister pracy i polityki społecznej. Ale nie jest.
- A co zmienić w mechanizmie 1%?
- Dziękuję za rozmowę.
- Autor: Krystyna Hanyga
- Odsłon: 11669
Myślę, że decydenci ciągle jeszcze postrzegają ekonomię społeczną jako formę utopii społecznej, a utopią nie ma się co zajmować.
Z Tomaszem Schimankiem, ekspertem Instytutu Spraw Publicznych rozmawia Krystyna Hanyga.
- Może zacznijmy od tego, czym jest ekonomia społeczna, czym – wbrew oczekiwaniom niektórych - nie jest, a czym być powinna? Na pewno jest dziedziną związaną z sektorem obywatelskim i aktywizacją na poziomie lokalnym ludzi wykluczonych społecznie.
- Rzeczywiście, różni ludzie różnie ją rozumieją, czasami zbyt szeroko. Ekonomia społeczna to wykorzystanie działalności gospodarczej do realizacji nadrzędnych nad nią celów społecznych. Przy czym robią to dobrowolnie ludzie, nie instytucje, choć te ostatnie mogą wspierać ludzi w ich działaniach. To jest najprostsza i najogólniejsza definicja. Czasem słyszę, że na przykład działalność ośrodków pomocy społecznej to ekonomia społeczna, podczas gdy to wsparcie instytucji, a nie działalność obywateli. Albo gdzieniegdzie mówi się, że społeczna odpowiedzialność przedsiębiorców to także ekonomia społeczna, choć przecież celem biznesu jest biznes. Nie jestem za szufladkowaniem, ale nie można przesadzać. Zaczyna się więcej mówić o ekonomii społecznej, więc różne instytucje, firmy czy organizacje chcą się pod pojęcie podłączyć, oczywiście licząc na różne korzyści.
- Na zachodzie ekonomia społeczna rozwinęła się wcześniej, w innej sytuacji gospodarczej. Do Polski dotarła niedawno i rozwija się bardzo nieśmiało.
- W Polsce o ekonomii społecznej zaczęto mówić gdzieś w latach 2003 – 2004, głównie za sprawą Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL, programu, z którego mogliśmy korzystać po przystąpieniu do Unii Europejskiej. Jednym z ważnych obszarów tego programu było wspieranie ekonomii społecznej, zmniejszanie nierówności na rynku pracy i aktywizacja zawodowa tych grup, które znalazły się na marginesie społeczeństwa. Unia Europejska w ten sposób chciała upowszechnić ekonomię społeczną, korzystając z doświadczeń takich krajów, jak Włochy, Francja czy Wielka Brytania, bo generalnie ekonomia społeczna nie jest codziennością w krajach europejskich. U nas też nie, choć nie powinniśmy zapominać o tym, że mieliśmy w tym zakresie piękne tradycje. Jej wielkim propagatorem był Stanisław Staszic, żeby poprzestać na tym jednym nazwisku. A ruch spółdzielczy, którego Polska była jednym z liderów w okresie międzywojennym? A ówczesny Lisków koło Kalisza, symbol sukcesu ekonomii społecznej, pokazywany w całej Europie? Niestety, po II wojnie światowej kwitnąca polska przedsiębiorczość społeczna, podobnie jak inne formy dobrowolnej aktywności, została zniszczona i teraz musimy odbudowywać ją od podstaw. EQUAL jest dowodem na to, że Unia upatrywała w ekonomii społecznej sposobu na radzenie sobie z osobami wykluczonymi społecznie, bo okazało się, że niezbyt skuteczne są dotychczasowe działania instytucji publicznych finansowane z Europejskiego Funduszu Społecznego. Stąd wsparcie ekonomii społecznej w ramach EQUAL, dzięki któremu i w Polsce zaczęło się mówić o ekonomii społecznej, a także robić coś konkretnego w tym kierunku.
- Z publikowanych danych wynika, że na Zachodzie przedsiębiorstwa społeczne różnego typu wytwarzają prawie 10% PKB europejskiego i zatrudniają prawie 11 mln osób. Dlaczego w Polsce ta idea nie może zakorzenić się?
- Pierwszym powodem jest to, że przez lata w naszym społeczeństwie były tłumione wszelkie formy swobodnej aktywności i teraz trzeba odbudowywać w ludziach osobistą zaradność i przedsiębiorczość. Po drugie, w społeczeństwie słabo zakorzenione są wartości solidaryzmu społecznego i zasady działania wspólnotowego. Te elementy to grunt dla rozwoju ekonomii społecznej, stąd tak trudno jej się na razie zakorzenić.
- Trudno liczyć na taką inicjatywę i zaradność tam, gdzie nie ma od dawna pracy, a ludzie żyją w izolacji, z dala od miast i szlaków komunikacyjnych, są zasklepieni w swej biedzie i beznadziei.
- To jest podstawowa bariera, choć mamy przykłady, że można dużo zrobić i w takich środowiskach, zwłaszcza przy współpracy obywateli i państwa. Choć to są na razie pojedyncze przykłady, właśnie dlatego, że nie ma gruntu społecznego. A stworzenie takiego gruntu, zmiana postaw i sposobów myślenia i działania wymaga czasu. Dlatego, aby go nie tracić, trzeba przede wszystkim przekonywać i edukować ludzi. Tego zadania nie udźwigną organizacje społeczne, potrzebna jest powszechna edukacja w polskich szkołach..
- Są znakomite przykłady autentycznego działania, jak choćby poznańska Barka, która rozwinęła się w duże przedsiębiorstwo. Jest jeszcze parę innych, ale nie funkcjonują one w tych bezradnych, zamkniętych środowiskach poza aglomeracjami. Również dlatego, że nie bardzo wiadomo, czym miałyby się zajmować. Produkcja wymaga nakładów, poza tym byłaby niekonkurencyjna i bez rynku zbytu. Usługi komunalne, sprzątanie? To się sprawdza, ale w innych warunkach.
- Z obserwacji przedsiębiorstw, które sobie dobrze radzą w Polsce, wynika, że najczęściej zagospodarowały tzw. nisze rynkowe, czyli obszary usług lub produkcji, które nie są specjalnie atrakcyjne z punktu widzenia rynkowego przedsiębiorcy, np. usługi porządkowe, pielęgnacja zieleni czy niektóre usługi komunalne. Ten typ usług jest silnie reprezentowany w polskiej przedsiębiorczości społecznej, przy czym sprawdza się w małych i średnich miastach. Dobrym przykładem może być Biłgorajskie Przedsiębiorstwo Społeczne świadczące właśnie usługi porządkowe. Na wsi jest za małe zapotrzebowanie na takie usługi, z kolei w dużych miastach za duże, więc tego typu usługi stają się już interesujące dla normalnych przedsiębiorców. Dlatego na przykład, choć może to zaskakiwać, w Warszawie miasto nie zamawia tego typu usług w przedsiębiorstwach społecznych.
Obok usług komunalnych, drugim rodzajem usług popularnym wśród przedsiębiorstw społecznych w Polsce jest catering czy szerzej mówiąc usługi gastronomiczne. Wynika to z jednej strony z zapotrzebowania ze strony obywateli, a także firm czy instytucji, z drugiej z tego, że świadczenie tego typu usług nie wymaga specjalnych kwalifikacji ani dużych nakładów. Przykładem dobrze rozwijającego się przedsiębiorstwa w tej branży może być Gospoda Jaskółeczka z Radomia, prowadząca stacjonarną gospodę, ale także mobilny catering czy też żywienie klientów ośrodka pomocy społecznej.
Trzecim popularnym obszarem działania przedsiębiorstw społecznych są roboty remontowo-budowlane. Zapotrzebowanie na nie jest ogromne, duże nakłady nie są wymagane, a wśród osób tworzących przedsiębiorstwa społeczne jest sporo takich, które mają w tym zakresie doświadczenie.
-
W 2008 roku zakończony został projekt Budujemy Nowy Lisków, któremu patronowały m. in. Instytut Spraw Publicznych i Akademia Rozwoju Filantropii. Miał to być eksperyment społeczny, próba stworzenia polskiego modelu gospodarki społecznej. Zostało zrealizowanych kilka przedsięwzięć. Czy można Nowy Lisków uznać za sukces?
- To zależy, z jakiego punktu widzenia się na to spojrzy. Ten projekt był wielowymiarowy, chodziło przede wszystkim o sprawdzenie metody tworzenia przedsiębiorstw społecznych poprzez – jak to nazwaliśmy – interwencję partnerską, a więc wspólny wysiłek różnych instytucji publicznych, prywatnych, pozarządowych. Razem, w partnerstwie próbują zmobilizować społeczności lokalne do tworzenia przedsiębiorstw społecznych. Myślę, że z perspektywy czasu ta metoda się sprawdziła, więc jest to sukces Liskowa. Niewątpliwie drugim, istotnym efektem projektu są przedsiębiorstwa społeczne. Powstało ich siedem, wedle mojej wiedzy, jedno już nie istnieje, trzy działają, ale mają problemy, a pozostałe trzy radzą są całkiem nieźle. W dużej mierze o sukcesie wydaje się decydować lider, tam gdzie w tworzenie, a przede wszystkim działalność przedsiębiorstwa taki lider się mocno zaangażował, rzeczywiście idzie nie najgorzej. Moim zdaniem, warunkiem powodzenia przedsiębiorstw społecznych jest dobry lider, indywidualny, jak i instytucjonalny.
- Odwoływaliście się do tradycji Liskowa z dwudziestolecia międzywojennego. Tamten Lisków był bardziej autentyczny, ten współczesny został przytłoczony unijną biurokracją, są rozbudowane, nie zawsze przydatne szkolenia zamiast wyposażania warsztatów pracy i zabezpieczenia początków działalności. Ten projekt rozwinął się w małej skali przy dużych nakładach, które pewnie można było lepiej spożytkować. I to jest także problem innych przedsięwzięć powstających przy wsparciu unijnych środków.
- To prawda. W EQUAL, bo stąd był finansowany Nowy Lisków, rzeczywiście było ograniczenie tzw. nakładów twardych, a chcieliśmy, żeby jak najwięcej pieniędzy zainwestować lokalnie. Zresztą, w skali polskiego EQUAL, w projekcie liskowskim udało się w końcu wytargować najwięcej środków na zakup sprzętu, remonty itd. Natomiast ograniczenia i specyfika rozliczania tych środków na pewno były istotną barierą. Robiliśmy, co było można, jednak bez unijnych pieniędzy, tylko z budżetu państwa, żadne z takich przedsięwzięć nie miało szans realizacji. Zresztą okazało się, że duża część przedsiębiorstw, które udało się dokapitalizować w ramach EQUAL działa nadal i są to zdecydowani liderzy na rynku ekonomii społecznej, na przykład wspomniany Biłgoraj, Gospoda Jaskółeczka czy też Garncarska Wioska z Kamionki pod Nidzicą.
- Przedsiębiorstwa z obszaru ekonomii społecznej, rozmaite stowarzyszenia, fundacje prowadzące działalność gospodarczą powstają, natomiast jest problem z ich dalszym funkcjonowaniem. Z jednej strony, brakuje im doświadczeń, czasem jest nietrafiony wybór profilu. Z drugiej - nie ma instrumentów, które by je wspierały na dalszych etapach działalności, zanim okrzepną, zakorzenią się na rynku.
- To prawda, że tym, którzy tworzą przedsiębiorstwa, brakuje odpowiedniego przygotowania, ale nie mają też środków na zatrudnienie menadżerów. Poza tym, to kwestia przepisów, które utrudniają wykorzystanie środków unijnych, ale także krajowych, publicznych – przedsiębiorstwa społeczne są traktowane jak normalny przedsiębiorca, bez uwzględnienia ich specyfiki. Chodzi tu o tzw. pomoc publiczną, czyli najkrócej mówiąc ograniczenia wsparcia publicznego dla przedsiębiorstw, w tym także społecznych. Powodują one istotne ograniczenie rozwoju działalności wielu firm społecznych, pomimo chęci i możliwości przekazania wsparcia np. ze strony samorządów terytorialnych. Są inne możliwości wsparcia, np. ze środków strukturalnych UE dla przedsiębiorców chcących rozwijać swoją działalność, ale tu najczęściej wymagany jest wkład własny, którego nie mają przedsiębiorstwa społeczne. Nikt im także – a tak sobie radzą z wymaganym wkładem rynkowe firmy – nie da pożyczki, kredytu czy poręczenia, bo po pierwsze nie mają czym go zabezpieczyć, a po drugie idea przedsiębiorczości społecznej nie jest znana i rozumiana, także przez instytucje finansowe.
Tak więc ten system wsparcia, adresowany do normalnych przedsiębiorców, wyklucza przedsiębiorstwa społeczne.
- Przedsiębiorstwa społeczne są jednak dla rynku dość dziwnym tworem. Prowadzą działalność w oparciu o instrumenty ekonomiczne, ale są nastawione na cele społeczne. Ponoszą ryzyko, ale mogą też korzystać ze wsparcia finansowego. Łączą pomoc socjalną z kreowaniem przedsiębiorczości. Ważniejsza jest solidarność niż konkurencja. Czy nie powinny mieć specjalnych uregulowań prawnych?
- Moim zdaniem, trzeba im zapewnić możliwość wsparcia w działaniu ze strony państwa. Te przedsiębiorstwa zatrudniają przecież osoby długotrwale bezrobotne, wykluczone społecznie i zagrożone wykluczeniem społecznym, mające problemy zawodowe i życiowe, często bez kwalifikacji. Trzeba ich uczyć nie tylko nowych umiejętności zawodowych, ale często także podstawowych nawyków związanych z pracą. Są również przedsiębiorstwa zatrudniające ludzi z rozmaitymi defektami fizycznymi i psychicznymi, mamy przedsiębiorstwa, które zatrudniają autystyków, a to jest trudna i szczególna grupa. To przede wszystkim powoduje, że przedsiębiorstwa społeczne nigdy nie będą konkurencyjne na otwartym rynku, trudno je więc traktować tak, jak te firmy, które zatrudniają zdrowych i mających doświadczenie zawodowe ludzi. Stąd wsparcie państwa jest potrzebne, tym bardziej, że przedsiębiorstwa realizują istotne cele społeczne, przede wszystkim integrują społecznie i zawodowo osoby wypchnięte na margines życia, z czym często nie może sobie poradzić państwo. Oczywiście, żeby wsparcie państwa szło tam, gdzie jest potrzebne, trzeba jasno określić, z czym mamy do czynienia, czyli uregulować prawnie status przedsiębiorczości społecznej i przedsiębiorstwa społecznego. A także formy i rodzaje wsparcia, przy czym nie chodzi tylko o wsparcie finansowe, ale także ulgi i zwolnienia podatkowe, wsparcie rzeczowe, doradcze czy szkoleniowe. Obecny brak takiej regulacji utrudnia korzystanie z pomocy państwa, a także np. z Europejskiego Funduszu Społecznego. Jedynie spółdzielnie socjalne, których status jest prawnie określony, mają w tym zakresie nieco łatwiejszą sytuację.
- Teraz, wobec groźby kryzysu, ważnym źródłem finansowania są zamówienia publiczne, ale w przetargach przedsiębiorstwa społecznie właściwie przegrywają na starcie. Co prawda, od 2009 roku można stosować tzw. klauzule społeczne, które mają wyrównywać ich szanse na rynku, ale praktycznie nie są one wykorzystywane. Wynika to z obaw o posądzenie o korupcję czy po prostu stronniczość. Taki strach powoduje blokowanie wszelkich inicjatyw, działa paraliżująco na administrację.
- Zamówienia publiczne są pod szczególnym nadzorem i opinii publicznej, i mediów, i różnych instytucji, bo tu szczególnie łatwo może dojść do nadużyć. Stąd obawa przed stosowaniem klauzul społecznych. Obecnie obowiązują w prawie zamówień publicznych dwa zapisy: jeden umożliwia zamknięcie przetargu do firm, które zatrudniają powyżej 50% osób niepełnosprawnych, drugi umożliwia preferowanie przedsiębiorstw, które zatrudniają różne grupy wykluczonych społecznie. Oba są jednak dość ogólne, brakuje również ich praktycznej interpretacji i wskazówek, jak je ująć w dokumentacji przetargowej. Z tego powodu na przykład samorządy terytorialne boją się je stosować, aby z jednej strony nie narazić się Urzędowi Zamówień Publicznych, z drugiej strony nie spowodować lawiny protestów i odwołań. Dlatego należałoby trochę doprecyzować obie klauzule, na przykład poprzez odpowiednie interpretacje i wytyczne w zakresie ich stosowania.
- Są jednak pewne zastrzeżenia do przedsiębiorczości społecznej. Głównie chodzi o to, czy zyski społeczne są dostatecznie duże, by uzasadniały tak wysokie koszty ekonomiczne reintegracji zawodowej? Czy próbowano to zbadać, ocenić?
- Intuicyjnie odpowiadam: – zyski społeczne są ogromne. Duża część przedsiębiorstw społecznych naprawdę dociera do osób, wobec których służby zatrudnienia, instytucje pomocy społecznej okazały się bezradne, na których społeczeństwo i państwo postawiło, mówiąc kolokwialnie, krzyżyk. To jest wartość sama w sobie. Jeżeli natomiast miałbym się odnieść do wyników badań potwierdzających moją intuicję, to nie ukrywam, miałbym kłopot. Próby badania korzyści społecznych, uczenie nazywa się to społeczną wartością dodaną, przedsiębiorstw społecznych, podejmowane są w Europie, ale na razie nie znaleziono skutecznej, powszechnej i użytecznej metody pomiaru. W Polsce trwają właśnie przymiarki do stworzenia i wdrożenia instrumentów, które by udowodniły, jak duże są wymierne zyski społeczne.
Obok pożytków w sferze integracji społecznej i zawodowej nie należy zapominać o tym, że przedsiębiorstwa społeczne dostarczają również innych korzyści społecznych. Świadczą na przykład, o czym mówiliśmy już wcześniej, usługi ważne z punktu widzenia społeczności lokalnej czy też usługi zaspokajające potrzeby tych członków społeczności, którzy nie są w stanie sami swoich potrzeb zaspokajać. W Polsce przede wszystkim mamy do czynienia z usługami komunalnymi, ale we Włoszech czy w innych krajach zachodnich to są również usługi opiekuńcze nad osobami chorymi i starszymi oraz dziećmi. U nas ten nurt jeszcze się nie rozwija dynamicznie, choć jest duże zapotrzebowanie na tego typu usługi. Na razie są pojedyncze jaskółki, jak na przykład spółdzielnia socjalna ze Słupna na Mazowszu. Założyło ją kilka pań po pięćdziesiątce, usługi opiekuńcze nad osobami starszymi zakontraktował u nich miejscowy ośrodek pomocy społecznej, a opieka nad dziećmi jest wynikiem indywidualnych zamówień. To zresztą jest przykład przedsiębiorstwa społecznego, które było tworzone przez społeczność lokalną i teraz jej oddaje swoje usługi. Taki model, moim zdaniem, powinien się rozpowszechnić w małych gminach wiejskich.
- Czy kryzys może być okresem sprzyjającym przedsiębiorczości społecznej? Czy nie powinna ona być wpisana w system polityki społecznej, zwłaszcza w obecnej sytuacji?
- Na międzynarodowej konferencji Active Europe, która odbyła się we wrześniu w Krakowie, wszyscy przekonywali, że przedsiębiorczość społeczna jest odpowiedzią na kryzys…
- Jako inna droga rozwoju? Odpowiedź na problemy wynikające z globalizacji?
- Tak, natomiast trudno przewidzieć, jaka będzie reakcja podmiotów publicznych na kryzys. Obawiam się, że nastąpi usztywnienie w wielu sprawach, mniejsza będzie chęć np. przekazywania wsparcia dla przedsiębiorstw społecznych. We Włoszech już to widać, po wprowadzeniu dodatkowych procedur zaostrzających wydatkowanie środków publicznych.
Sądzę, że przedsiębiorczość społeczna może być odpowiedzią na kryzys, ale tam, gdzie jest liczna i silna. W Polsce jest jeszcze na to za słaba. Ale można – niezależnie od kryzysu – wspierać jej rozwój poprzez edukację, a jest tu wiele do zrobienia. Na przykład z badań przedsiębiorstw społecznych prowadzonych obecnie przez Instytut Spraw Publicznych wynika, że jednym z głównych problemów spółdzielni socjalnych jest to, że ci, którzy je stworzyli, nie rozumieją idei spółdzielczości i nie chcą się obarczać odpowiedzialnością za wspólne zarządzanie firmą. To powoduje, że w takich przypadkach formuła spółdzielni staje się de facto barierą, a nie czynnikiem sprzyjającym rozwojowi przedsiębiorstwa społecznego.
Myślę, że jest spora grupa osób, przede wszystkim w środowiskach związanych z ekonomią społeczną, ale także (choć już nie tak duża) w administracji publicznej, która wierzy w rozwój przedsiębiorstw społecznych w Polsce, także jako alternatywy dla normalnego rynku. Dzięki nim cały czas trwają prace nad projektem ustawy o przedsiębiorczości społecznej, nad próbą zdefiniowania, czym ona jest. Opracowywany jest także projekt długofalowej polityki rozwoju ekonomii społecznej, budowany jest system wsparcia tego obszaru ze strony państwa. To szansa dla polskiej ekonomii społecznej, ale niestety być może nie do wykorzystania, gdyż nie dostrzegam woli politycznej po stronie elit rządzących, żeby wypracowywane rozwiązania doprowadzić do końca. Myślę, że decydenci ciągle jeszcze postrzegają ekonomię społeczną jako formę utopii społecznej, a utopią nie ma się co zajmować.
- Dziękuję za rozmowę.