Politologia (el)

Autor: Stanisław Sala

Opublikowano: 26 luty 2014

Odsłon: 7258

Procesy globalizacji rozwijają się od XVI w., jednak dopiero po II wojnie światowej, a szczególnie w początkach lat 70. XX w. nastąpiły zmiany umożliwiające rozwój gospodarki jakościowej, której jedną z egzemplifikacji jest dynamiczny rozwój procesów globalizacji.

Z geograficznego punktu widzenia, można wyróżnić następujące procesy globalizacji:

-  rozwój wolnego rynku,

- rozwój korporacji transnarodowych (KTN) z akcentem położonym na mechanizm funkcjonowania korporacji transnarodowych,

- rozwój telekomunikacji, w tym: telewizji satelitarnej, internetu (poczta elektroniczna, IRC),telefonii komórkowej,

- rozwój nowoczesnych środków transportu.

Kluczową rolę w procesach globalizacji zajmują kraje wysokorozwinięte, ponieważ to właśnie z nich pochodzi zdecydowana większość korporacji transnarodowych, które w imię maksymalizacji zysków zdobywają kolejne rynki. Jednak same korporacje transnarodowe nie są w stanie pokonać licznych barier chroniących narodowe gospodarki. Dlatego z pomocą korporacjom przychodzą międzynarodowe organizacje typu Bank Światowy (BŚ), Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW) czy Światowa Organizacja Handlu (WTO), których działalność dąży do integracji gospodarek narodowych. Przedstawione organizacje bardzo chętnie udzielają pożyczek lub przyjmują kraje w poczet swojej organizacji handlowej, jednak w zamian za to żądają, aby kraje liberalizowały swoje prawo gospodarcze, znosiły cła i przede wszystkim gwarantowały potencjalnym inwestorom swobodę działania.

Zarówno korporacje transnarodowe jak i międzynarodowe instytucje finansowe działają w imieniu krajów wysokorozwiniętych, a w szczególności w imieniu zachodnich kręgów biznesowych. Tak rozumiana liberalizacja i internacjonalizacja życia gospodarczego odgrywa istotna rolę w zapewnieniu głównie rynków zbytu oraz w dostarczeniu taniej siły roboczej.

Procesy globalizacji doprowadzają na arenie międzynarodowej do ograniczenia suwerenności gospodarczej państwa. Efekt globalnej wioski sprawia, że sieć więzów gospodarczych obejmuje podmioty często bardzo oddalone od siebie znajdujące się w innych krajach, ale także na innych kontynentach. W efekcie prowadzi to do wyrównywania warunków działania w skali lokalnej, a następnie globalnej.
Wyrównywanie warunków działania jest zjawiskiem bardzo niebezpiecznym, wywołującym problemy gospodarcze w krajach lepiej rozwiniętych. Doskonałym przykładem jest współpraca gospodarcza między UE a Chinami. Tania produkcja chińska zalewa całą Europę, prowadząc w pierwszej kolejności do spadku płac europejskich pracowników, a w dalszej kolejności do bankructwa licznych przedsiębiorstw niemogących konkurować z bardzo nisko opłacanymi robotnikami chińskimi.

Problem suwerenności państw

Jedną z ważniejszych cech państwa jest jego suwerenność. Można przyjąć, że pod pojęciem suwerenności rozumie się wolność, samodzielność i niezależność państwa, a w szczególności autonomiczność władzy państwowej. W klasycznych ujęciach państwo jest suwerennym podmiotem stosunków międzynarodowych. Samorządność państwa przejawia się szczególnie w utrzymywaniu kontaktów dyplomatycznych i konsularnych z innymi państwami, zdolnością do zawierania umów i traktatów międzynarodowych, dobrowolnego zrzeszania się w politycznych i gospodarczych organizacjach międzynarodowych oraz tworzenia i egzekwowania prawa na podległym terytorium.

Suwerenność państwa obecnie stanowi kontrowersyjne zagadnienie. Na płaszczyźnie międzynarodowej, szczególnie w kręgu kultury zachodniej, państwo zaczyna tracić na znaczeniu. Z jednej strony jest organizmem zbyt małym, aby zabierać głos w sprawach międzynarodowych, natomiast z drugiej strony jest organizmem zbyt dużym, aby dostrzegać problemy lokalne czy regionalne.

Korporacje a suwerenność

Od XVI w. na arenie politycznej pojawił się nowy uczestnik stosunków międzynarodowych, którego rola i znaczenie sukcesywnie rośnie. Są to korporacje transnarodowe, które po II wojnie światowej zaczęły odgrywać istotną rolę na arenie międzynarodowej.

Presję korporacji transnarodowych na państwo wyjaśnia teoria produkcji międzynarodowej Johna H. Dunninga, która od połowy lat 70. XX w. jest główną koncepcją wyjaśniającą internacjonalizację działalności gospodarczej. Jak sama nazwa wskazuje, pod pojęciem produkcji międzynarodowej rozumiemy produkcję finansowaną przez Bezpośrednie Inwestycje Zagraniczne (BIZ). Podstawowy wpływ na zaangażowanie kapitału korporacyjnego poza granicami kraju macierzystego mają trzy czynniki warunkujące przewagę konkurencyjną. Są to:

- Własność zasobów − firma macierzysta szuka poza granicami kraju macierzystego zasobów dających jej przewagę konkurencyjną na lokalnych narodowych rynkach. Własność korporacji jest chroniona przez prawo międzynarodowe, ograniczające suwerenność danego kraju.

- Wykorzystanie własnych struktur organizacyjnych.

- Jeżeli są spełnione dwa pierwsze warunki, to korporacja wykorzystuje posiadaną przewagę z walorem lokalizacyjnym, co najmniej w jednym kraju goszczącym.

Teoria produkcji międzynarodowej, zwana także paradygmatem OLI (ownership-location-internalization), tłumaczy mechanizm rozrastania się poza kraj macierzysty, a tym samym mechanizmy zawężania suwerenności państwowej.

Państwa goszczące BIZ często dobrowolnie godzą się na daleko idące ustępstwa w stosunku do korporacji. Po części wynika to z faktu, że korporacje tworzą podstawowe środowisko dyspersji innowacji, posiadają know-how oraz są jednym z głównych źródeł kapitału, tak brakującego w krajach nisko i średnio rozwiniętych. Korporacje zainteresowane nowymi rynkami bardzo często są zwalniane z płacenia podatków, otrzymują wielomilionowe subwencje od rządów, kadra zarządzająca otrzymuje mieszkania po referencyjnych cenach lub za darmo, rząd finansuje edukację dzieci kadry zarządzającej i tym podobne. Szczególnie daleko posunął się rząd Słowacji obiecując Toyocie wypłatę planowanych zysków w przypadku, kiedy inwestycja miałaby opóźnienia.

Dynamiczny rozwój KTN wymusza otwarcie gospodarek narodowych na zewnątrz. Poszczególne państwa albo się otwierają dobrowolnie, albo są zmuszane poprzez organizacje międzynarodowe typu BŚ czy WTO. Korporacje transnarodowe dysponują olbrzymim kapitałem - często większym niż PKB większości krajów na kuli ziemskiej. Dysponując ogromnym kapitałem, popytem, miejscami pracy oraz możliwością nacisków na elity rządzące i zachętami, stwarzają presję, której nie jest w stanie oprzeć się żaden kraj, nawet taka potęga jak Stany Zjednoczone. 

KTN, dysponując siłą porównywalną z większością bogatych państw, mają realny wpływ na kształtowanie polityki wewnętrznej i zewnętrznej. Głównymi elementami nacisku są wpływy finansowe i powiązania polityczne. Interesy korporacji bardzo często są sprzeczne z interesami kraju goszczącego, dlatego w korporacjach nie istnieje kwestia przynależności do konkretnego państwa, a interesy są realizowane z pominięciem granic państwowych. Korporacje szczególnie się specjalizują w omijaniu lokalnych przepisów podatkowych. Praktyki prowadzące do niepłacenia podatków, co jakiś czas wychodzą na światło dzienne i oględnie nazywa się je kreatywną księgowością. Brak wpływów z podatków od działalności prowadzonej przez korporacje, prowadzi do procesu zwanego ,,głodzeniem podatkowym państwa”, będącego w obecnych czasach jednym z głównych problemów, z jakimi borykają się współczesne państwa. Niedostatki kapitału w budżetach państwowych pociągają za sobą cały szereg negatywnych zjawisk, począwszy od problemów gospodarczych, a skończywszy na niepokojach społecznych. Opisane mechanizmy doskonale ilustrują obecnie przypadki Grecji, Włoch czy Hiszpanii.

Korporacje ponoszą koszty wewnętrzne związane z meritum działalności, natomiast umywają ręce od kosztów zewnętrznych. Według twórcy neoliberalizmu Miltona Friedmana, pod pojęciem kosztów zewnętrznych rozumiemy efekty transakcji odczuwane przez stronę trzecią. W naszym przypadku będzie to społeczeństwo, które nie wyraziło zgody na jej przeprowadzenie,  ani też nie brało udziału na żadnym etapie transakcji. Uogólniając, możemy powiedzieć, że na koszty zewnętrzne składają się wszelkie zanieczyszczenia powietrza, gleb i wód, których konsekwencje obciążają budżety krajowe. Mamy w tym przypadku do czynienia z ograniczeniem suwerenności państwowej polegającej na ograniczeniu zdolności władz krajowych do ustanawiania przepisów ochrony środowiska i zasad bezpieczeństwa.

W systemie kapitalistycznym szczególnie dużą rolę odgrywają korporacje finansowe, których działalność prowadzi do systematycznych, nawracających kryzysów, ostatni  - w latach 2007-2009. Oficjalnie przyczyną kryzysu była zapaść na rynku pożyczek hipotecznych wysokiego ryzyka w USA. Rekordowa liczba osób straciła swoje domy po tym jak banki, wbrew wcześniejszym zapowiedziom, znacząco podniosły raty kredytu. W efekcie, w USA opustoszały całe dzielnice, a miliony osób zostało bez dachu nad głową. Pazerność banków nie opłaciła się, ponieważ nikt o zdrowych zmysłach nie kupi domu, wokół którego są dziesiątki i setki pustostanów. Kryzys rozpoczął się od spadku cen nieruchomości i początkowo dotyczył jedynie banków inwestycyjnych. W ciągu kilku miesięcy upadło około 70 banków, w tym czwarty pod względem wielkości Lehman Brothers. W obliczu narastającego kryzysu z pomocą przyszedł Henry Paulson sekretarz skarbu, wieloletni prezes Goldman Sachs.

Koszty ratowania banków zgodnie z planem Paulsona przekroczyły 800 miliardów dolarów amerykańskich (USD). W pierwszej wersji plan nie został zatwierdzony przez Kongres, natomiast po czterech dniach przyjął go, godząc się, aby koszty ratowania banków poniosło społeczeństwo USA. Kongresmeni wybrani w demokratycznych wyborach winni podejmować decyzje na korzyść swoich wyborców. W tym przypadku kongresmeni z nieznanych przyczyn podjęli decyzję ratującą banki, ale szkodzącą społeczeństwu. Tylko w niewielkiej części banki przeznaczyły przyznane fundusze na cele statutowe. W 2009 r. rynek się ustabilizował. Bezrobocie wzrosło do 10%, większe banki spłaciły swoje pożyczki. W 2010 r. na Wall Street premie wzrosły do rekordowej kwoty 135 miliardów USD, 77% aktywów znajduje się w rękach 10 największych banków, które są zbyt potężne, by mogły upaść.

Historia kryzysu finansowego z lat 2007-2009 pokazuje mechanizm korumpowania demokratycznych władz przez wielką finansjerę. Bankowcy, dysponując realną siłą przekonywania, wpływają na suwerenność państw stosując szantaż, wymuszają na państwach przychylne im decyzje. W okresach, kiedy nie ma kryzysu korporacje domagają się wolnego rynku na zasadach leseferyzmu, natomiast kiedy błędne decyzje zarządów prowadzą do upadku, wtedy korporacje domagają się gwarancji państwowych, pomocy finansowej (najlepiej bezzwrotnej) oraz opieki państwa. Z jednej strony finansiści i przedsiębiorcy nie życzą sobie ingerencji państwa w gospodarkę, natomiast z drugiej - domagają się, aby państwo za publiczne pieniądze ratowało upadające firmy. W wielu przypadkach z pomocy otrzymanej od państwa korporacje tylko niewielką część lokują w ratowanie firmy, natomiast znaczną część przeznaczają na wielomiliardowe premie dla zarządu i luksusowe zakupy, co udowodnił kryzys z lat 2007-2009.

Kumulacja jakościowych zmian w gospodarce prowadzi w skali świata do rozproszenia ośrodków decyzyjnych. Najlepszym przykładem jest zmieniająca się struktura korporacji. Pierwsze korporacje posiadały strukturę pionową lub sieciową z dominującym ośrodkiem centralnym, w którym podejmowano kluczowe decyzje, natomiast obecnie coraz prężniej rozwijają się korporacje policentryczne, w których władza jest rozproszona na poszczególne filie, będące równorzędnym partnerem w stosunku do ośrodka centralnego.
W ośrodkach policentrycznych system podejmowania decyzji przebiega znacznie sprawniej, co przekłada się na przewagę konkurencyjną. W tym przypadku suwerenność państwa rozmywa się i rozkłada na wiele małych ośrodków decyzyjnych, które w dużej mierze funkcjonują w oparciu o przepisy i ustawy międzynarodowe. Państwo nie jest suwerenem w pełnym tego słowa znaczeniu, ponieważ pozbywa się coraz więcej kompetencji i przenosi je na poziom międzynarodowy. Jak pisze Włodzimierz Anioł: „Obserwujemy współwystępowanie lub wręcz przechodzenie od tradycyjnego państwowocentrycznego systemu suwerennych państw narodowych do wielocentrycznego świata różnych podmiotów, którym – oprócz organizmów państwowych – ważną rolę odgrywają korporacje transnarodowe, wspólnoty etniczne, organizacje pozarządowe i rozmaite ruchy społeczne”.

Czynnikiem osłabiającym suwerenność państwa jest ekspansja kapitalizmu w wersji liberalnej i neoliberalnej. Kapitalizm w dobie globalizacji oparty jest o KTN, które w imię maksymalizacji zysków wypracowały mechanizm alokacji kapitału ponad granicami poszczególnych państw i ich rządów. W efekcie powstaje produkt międzynarodowy, na który składa się produkcja zagranicznych filii korporacji transnarodowych i innych przedsiębiorstw, połączonych z korporacjami poprzez system BIZ oraz innymi umowami. W efekcie powstają grona charakteryzujące się gęstą siecią powiązań, daleko wykraczającą poza granice państwa narodowego. 

Korporacje transnarodowe wymuszają na państwach liczne ustępstwa. W przypadku, kiedy dany kraj nie chce się ugiąć pod presją korporacji, dochodzi do klasycznego szantażu: albo kraj zgodzi się na ustępstwa, albo dana filia zostanie zamknięta, a produkcja zostanie przeniesiona do kraju, w którym siła robocza jest tańsza i rygory podatkowe są łagodne lub ich brak. W większości przypadków poszczególnie kraje godzą się na ustępstwa, licząc na inwestycje zagraniczne i nowe miejsca pracy. Jednak koszt tych ustępstw jest bardzo duży. Dlatego korporacje:

- unikają płacenia podatków;

- dokonują transferu zysków do kraju pochodzenia;

- przerzucają koszty prowadzenia firmy na pracowników;

- wykupują przedsiębiorstwa w celu ich likwidacji;

- niszczą środowisko naturalne;

- powiększają różnice ekonomiczne;

- zwiększają dysproporcje społeczne.

Działalność korporacji prowadzi także do uzależnienie gospodarki kraju od kapitału zagranicznego, co naraża kraj na kryzysy wywołane kapitałem spekulacyjnym lub patologiczną rządzą zysków największych banków.

Stanisław Sala

Jest to pierwsza część artykułu dr. Stanisława Sali, opublikowanego na portalu www.geopolityka.net

Drugą część zamieścimy w następnym, kwietniowym numerze.

 

Autor: Stanisław Sala

Opublikowano: 30 marzec 2014

Odsłon: 4350

 Instytucje międzynarodowe a suwerenność

Dynamiczny rozwój współpracy międzynarodowej owocuje powstaniem licznych ugrupowań integracyjnych na terenie, na którym dochodzi do powstania wspólnej polityki gospodarczej, ujednolicenia przepisów i otwarcia granic państwowych. Rozwój współpracy międzynarodowej, szczególnie od połowy lat 70. XX w., zaowocował wzrostem znaczenia instytucji ponadnarodowych.
Poszczególne kraje, starając się wejść w poczet członków danej organizacji, zmuszone są do ograniczenia własnej suwerenności poprzez zrzeczenie się części uprawnień i przeniesienie ich na szczebel ponadnarodowy. Pośród wielu organizacji na wymienienie szczególnie zasługują: UE, ONZ, MFW, BŚ, WTO i NATO. Tworzą one struktury o charakterze politycznym, gospodarczym i wojskowym.

O ile sojusze polityczne, wojskowe i większość gospodarczych regulują w dłuższym okresie warunki współpracy między krajami lub grupami krajów, o tyle rola WTO, BŚ i MFW nie jest jednoznaczna. Z jednej strony, pełnią one funkcje regulacyjne, kontrolne i operacyjne wynikające ze statutu, natomiast z drugiej strony, są narzędziem korporacyjnego nacisku na państwa.

Poszczególne państwa są ze sobą coraz bardziej powiązane różnymi umowami o charakterze bilateralnym, wielostronnym, ale także coraz częściej jednostronnym (państwa jednostronnie zobowiązują się do wypełniania umów lub spełniania norm). Relacje dwustronne między państwami są konsekwencją braku samowystarczalności poszczególnych państw. Najczęściej brak samowystarczalności dotyczy kwestii gospodarczych, militarnych czy politycznych. Za dobrą egzemplifikację niech posłuży Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, której artykuł 98. mówi: „Rzeczpospolita Polska przestrzega wiążącego ją prawa międzynarodowego”, czyli pozbywa się części uprawnień na rzecz instytucji międzynarodowych. 
 

Dobrym przykładem służy także Unia Europejskich Związków Piłkarskich (UEFA) organizująca mistrzostwa Europy w piłce nożnej na terenie Polski i Ukrainy. Na czas mistrzostw kontrolę nad stadionami piłkarskimi przejmuje UEFA, czyli państwo dobrowolnie rzeka się jurysdykcji na tym obszarze na czas trwania mistrzostw. W projekt mistrzostw zaangażowanych jest wiele firm krajowych i zagranicznych, jednak UEFA wymusiła na Polsce i Ukrainie ustępstwa podatkowe. Firmy związane z UEFA i zaangażowane w projekt mistrzostw zostały całkowicie zwolnione z płacenia podatków, natomiast zyski z mistrzostw powędrują głównie za granicę. Polski budżet nie został więc zasilony częścią dochodu europejskiej federacji piłkarskiej z tytułu dochodów piłkarzy, działaczy, sztabu szkoleniowego czy medycznego. UEFA nie zapłaciła też podatków z dywidendy, opłat licencyjnych i dystrybucyjnych, opłat serwisowych, a także przychodów z tytułu praw marketingowych, medialnych i handlowych. Od stycznia 2010 r. do 31 grudnia 2012 r. zwolnione były z podatku dochodowego osoby prawne delegowane przez UEFA, natomiast w przypadku osób cywilnych akredytowanych na Euro 2012, okres zwolnienia ograniczał się jedynie do 2012 r. Zwolnienia podatkowe szczegółowo określa rozporządzenie ministra finansów z 28.02.11. Podobną ustawę ze strony Ukrainy podpisał Wiktor Janukowicz.

W tym przypadku relacje między Polską, Ukrainą a UEFA nie były równoważne. UEFA wykorzystała przewagę konkurencyjną w postaci jedynego organizatora mistrzostw do czasowego ograniczenia suwerenności Polski, która między innymi nie partycypowała w zyskach z EURO 2012. Na zorganizowanych za pieniądze podatników mistrzostwach zarobiły, jak zwykle, korporacje oraz zaangażowani w projekt politycy. Uwzględniając fakt, że liczba umów międzynarodowych stale rośnie, należy się spodziewać dalszego osłabiania suwerenności państw.

Jedną z konsekwencji procesów globalizacji jest szeroko rozumiana unifikacja dotycząca większości sfer życia. W kręgu kultury zachodniej przejawem jej jest dyspersja zachodniego modelu kapitalizmu oraz demokracji. Słabszym narodom są narzucane modele zachodnie, co w znaczący sposób wpływa na suwerenność państw. Obecnie bez większych rezultatów próbuje się wdrażać te systemy w Iraku i Afganistanie.
Zachodni model kapitalizmu nastawiony na maksymalizację zysku wyrządza więcej szkód niż pożytku na obszarze krajów słabo rozwiniętych, których gospodarka zaciągając pożyczki w MFW nie może zarobić na odsetki.

Również zachodnia demokracja ma problemy z ekspansją na obszary krajów słabo rozwiniętych. Lokalne społeczności wychowane w strukturach totalitarnych nie potrafią zaakceptować i przystosować się do demokratycznych wartości.
Problem wydaje się być banalnie prosty, jednak politycy nie biorą go pod uwagę − do przyjęcia demokracji społeczeństwa lokalne muszą być odpowiednio przygotowane i na odpowiednim poziomie wyedukowane. Niestety, w krajach słabo rozwiniętych najczęściej ma się do czynienia ze społeczeństwami, w których edukacja dopiero stawia pierwsze kroki. W konsekwencji popadają one w stan chronicznego uzależnienia od zachodnich i wschodnich rynków finansowych.

Idea wolnego rynku a suwerenność

Rozwój wolnego rynku sięga XV-wiecznego merkantylizmu i w historycznym ujęciu wyróżnia się: bulionizm, kolbertyzm, merkantylizm holenderski, merkantylizm angielski, ekonomię klasyczną i neoklasyczną, które to koncepcje próbują odpowiedzieć na pytanie: co zrobić, aby się wzbogacić, jaki model gospodarczy prowadzi do bogactwa? Nie wdając się w dywagacje historyczne, współcześnie wolny rynek jest najzagorzalszym przeciwnikiem suwerenności państwowej. Teoretycznie rzecz ujmując, wolny rynek winien być rozumiany jako mechanizm alokacji zasobów w skali całej gospodarki krajowej i międzynarodowej, natomiast współcześni teoretycy neoliberalni chcą sprowadzić państwo do roli nocnego stróża, pilnującego majątku miliarderów,  błędnie zakładając, że tzw. niewidzialna ręka rynku doprowadzi do równowagi rynkowej.

W kapitalizmie keynsistowskim wolny rynek był pod kontrolą państwową zapewniającą równowagę rynkową. Owocem keynsizmu był w miarę równomierny rozwój społeczny. Jednak żądza zysków najbogatszych ludzi na Ziemi doprowadziła do zastąpienia go zasadami neoliberalnymi.

Obecnie lansuje się koncepcję wolnego rynku w znacznym stopniu ograniczającą suwerenność państw. Do jej podstawowych zasad należy zaliczyć:

- Ograniczenie roli państwa do tworzenia ram instytucjonalnych i prawnych dla rozwoju wolnego rynku.

- Uznanie mechanizmu cen rynkowych za jedyny instrument, za pomocą którego można oddziaływać na gospodarkę.

- Wywieranie presji przez organizacje międzynarodowe na państwo, w celu stwarzania korzystnych warunków dla kapitału zagranicznego. Pociąga to za sobą nierówne traktowanie na rynku małych i średnich oraz dużych podmiotów gospodarczych. Duże podmioty gospodarcze, dysponujące olbrzymią przewagą finansową, posiadają liczne przywileje, których pozbawione są małe firmy.

- Tworzenie nieformalnych powiązań między inwestorami a lokalnymi elitami politycznymi. W wyniku tych kontaktów dochodzi do licznych nieprawidłowości w funkcjonowaniu gospodarki. Zasada ta jest obrazowana przez rozwój kryzysów w Nikaragui, Brazylii, Argentynie czy Rosji, gdzie lokalne elity polityczne zbiły olbrzymie fortuny kosztem zepchnięcia narodu na skraj nędzy. Wystarczy tylko wspomnieć, że w Rosji przed ingerencją państwa w gospodarkę na granicy ubóstwa żyło ok. 2 miliony osób, jednak po przyjęciu proponowanych poprawek liczba biednych zwiększyła się do ok. 70 milionów.

-  Ujednolicenie kursów walutowych.

- Prywatyzację sektora publicznego. Pośpiesznie przeprowadzana denacjonalizacja wyrządza duże szkody społeczeństwu, które nie partycypuje w zyskach.

- Zapewnienie ochrony praw własności intelektualnej.

- Zachowanie dyscypliny budżetowej.

- Ukierunkowanie wydatków publicznych na długoterminowe cele (oświata, ochrona zdrowia czy infrastruktura).

Przedstawione zasady składają się na podstawę, na której buduje się gospodarkę światową. Połączone zasady wolnorynkowe z celami polityki gospodarczej  składają się na tzw. konsensus waszyngtoński, którego wprowadzenie w życie miało gwarantować sukces ekonomiczny.

Kolejnym zagrożeniem dla suwerenności państwowej jest kapitał spekulacyjny. W warunkach globalizacji następuje przyspieszenie i uproszczenie procedur transferu rynków finansowych poprzez rozwój technologii informatycznych. Według licznych szacunków, kapitał spekulacyjny przewyższa kapitał związany z gospodarką w postaci BIZ (Bezpośrednie Inwestycje Zagraniczne), czy inwestycji portfelowych. Kapitał spekulacyjny zaangażowany głównie w krótkookresowe obligacje państwowe odpowiada za liczne kryzysy światowe. Wystarczy wspomnieć kryzys argentyński, w wyniku którego lokalna społeczność straciła 25-75% kapitału, czy kryzys azjatycki.

Kapitał spekulacyjny jest poza kontrolą państw, a realnie zagraża wszystkim krajom, w tym również USA. Dla przeciętnego obywatela konsekwencje oddziaływania kapitału spekulacyjnego odczuwane są w postaci wahań cen czy kursów walut. W wyniku globalizacji rynków finansowych i rozwoju technologii informatycznej, transfer kapitału pomiędzy rynkami stał się prostszy i szybszy. Inwestorzy są w stanie bardzo szybko wykorzystać chwilowe zmiany na rynkach finansowych do osiągania zysków.
Szybki transfer kapitału spekulacyjnego, często w krótkim czasie prowadzi do podnoszenia cen towarów i usług. Przyczynia się to bardzo często do powstawania tak zwanych baniek spekulacyjnych, które w konsekwencji powodują gwałtowne załamania rynków finansowych. Swobodny przepływ kapitału ponad granicami państw zagwarantowany odpowiednimi umowami międzynarodowymi w dużym stopniu ogranicza suwerenność walutową (brak realnego wpływu państwa na wartość waluty, co w kolejności prowadzi do ograniczenia suwerenności gospodarczej).

W dobie dominacji modelu gospodarki zachodniej należy spodziewać się dalszego ograniczania suwerenności poszczególnych państw. Na obecnym poziomie rozwoju społeczno-gospodarczego brak jest wystarczająco silnych tendencji wzmacniających suwerenność. Żyjemy w czasach kształtowania się państwa postsuwerennego, w którym suwerenność rozmywa się na dużą liczbę mniejszych lub większych ośrodków decyzyjnych. Rządy poszczególnych krajów przestały być suwerenem w pełni tego słowa znaczeniu, przekazują coraz więcej kompetencji na poziom międzynarodowy, otrzymując w zamian z jednej strony chaos i niepewność gospodarczą, natomiast z drugiej - stabilizację warunków politycznych.
Stanisław Sala


Jest to druga część artykułu dr. Stanisława Sali, zamieszczonego na portalu Geopolityka.net pod adresem:

http://geopolityka.net/wplyw-procesow-globalizacji-na-suwerennosc-panstwa/

Pierwszą część opublikowaliśmy w numerze 2/14 - Globalizacja a suwerenność (1)

 

Wyróżnienia w tekście  pochodzą od Redakcji.

 

Autor: Anna Leszkowska

Opublikowano: 24 marzec 2023

Odsłon: 1188

W różnych epokach historycznych i w różnych miejscach na Ziemi występuje odwieczna tęsknota za sprawnym przywództwem politycznym, które potrafi sprostać niespodziewanym wyzwaniom i niebezpiecznym zagrożeniom ludzkości. Zrozumienie reguł gry „polityki siły”, czy też jak nazywa ją prezydent Francji Emmanuel Macron – „gramatyki potęgi”, stawia przed wszystkimi władcami to samo zadanie – zapewnienie godnego przetrwania, ochronę całości i tożsamości wielkich ludzkich zbiorowości, zorganizowanych w państwa.

W ostatnich stuleciach utrwaliło się przekonanie, że w państwach zachodnich wynaleziono najlepsze wzory politycznych rządów, z gospodarką rynkową i demokracją liberalną. Niezależnie od kosztów społecznych dochodzenia do realizacji sztandarowych postulatów równości i wolności, zachodnim demokracjom udało się zapewnić obywatelom minimum równego poszanowania praw jednostkowych i grupowych. Zwłaszcza praw wyborczych i praworządności. Przez lata żywiono na Zachodzie nadzieje, że tzw. Reszta Świata podąży tym samym tropem.

W dobie rosnących dysproporcji rozwojowych i negatywnych skutków globalizacji okazało się, że rozwój społeczeństw nie ma charakteru linearnego (świat nie zmierza w stronę „końca historii” równoznacznego z zapanowaniem na całej planecie wartości liberalnych), a jedno z największych państw świata – Chiny – zamiast przejmować wzory zachodnie, dokonało ku zaskoczeniu tegoż Zachodu fascynującej adaptacji dotychczasowej dyktatury politycznej do warunków państwowego kapitalizmu.

Z kolei Rosja, wychodząc z radzieckiego totalitaryzmu, przeistoczyła się w hybrydalny ustrój kapitalistycznej „demokratury”, co bliższe jest jej tradycji rządów autorytarnych, ocenianych przez samych Rosjan jako najbardziej skuteczne.
Jednocześnie pośród państw zachodnich obserwuje się podupadanie demokratycznych instytucji i kryzys pluralnej kultury politycznej oraz przejmowanie państwa przez potężne grupy interesu, które je zawłaszczają. Następuje zużycie dotychczasowych reżimów demokratycznych, zarówno w ich wymiarze instytucjonalnym, jak i funkcjonalnym. W oczekiwaniu na przywrócenie stabilności systemowej – tak wewnątrz państw, jak i w stosunkach międzynarodowych – społeczeństwa są gotowe zgodzić się na rządy mniej demokratyczne, ale bardziej skuteczne w zapewnianiu bezpieczeństwa i gwarantowaniu godziwego poziomu życia.

Populistyczny nacjonalizm, którego jaskrawym przejawem był wybór Donalda Trumpa na prezydenta Ameryki, oznacza – jak uczy doświadczenie jego kadencji – dalszy regres. Od dawna było wiadomo, że populistyczni i nacjonalistyczni przywódcy potrafią wykorzystywać legitymację wyborczą do umacniania swojej władzy osobistej i otaczania się kręgiem lojalnych oligarchów. Nie lubią niezależnych instytucji i starają się podważyć mechanizmy kontroli i równowagi, poprzez upolitycznianie sądów, mediów i służby cywilnej. Wbrew pozorom, wielu polityków zachodnich postępuje podobnie, jak autokraci z innych obszarów geopolitycznych, naruszając standardy „dobrego rządzenia” i powołując się przy tym na służbę wobec własnego patriotycznego elektoratu.

Karykatura demokracji

Niezależnie od retoryki, w systemie zachodnim występuje coraz większa tolerancja wobec polityków o ciągotach autorytarnych. Turcja od dawna, ale Węgry czy Polska całkiem od niedawna znajdują zrozumienie i poparcie dla quasi-dyktatorskich praktyk rządzenia. Okazuje się, że ważniejsze są interesy geopolityczne niż poszanowanie demokratycznych standardów. Jeśli politycy znajdują poparcie w często zmanipulowanych wyborach, to paradoksalnie mają prawo budować coś, co jest samo w sobie sprzecznością – „demokrację nieliberalną”.

W ten sposób wspaniałe „wynalazki” ustrojowe Zachodu przybierają postać karykaturalną. „Demokratyczna recesja” czy też „globalny odwrót od demokracji” są nie tylko dowodem kryzysu zachodniego modelu cywilizacyjnego, ale także wyrazem narastającej, świadomej i asertywnej opozycyjności tzw. Reszty Świata wobec praktyk narzucanych przez Zachód. Hegemoniczne metody uzależniania i podporządkowania słabszych oraz bezwzględna eksploatacja zasobów planety ich kosztem powodują odruch obronny. Gdy zjawisko to miało charakter jednostkowy, potęgi zachodnie dawały sobie z nim radę. Obecnie jednak następuje konsolidacja i współdziałanie państw, uchodzących jeszcze do niedawna za „pariasów” systemu międzynarodowego. Zachodowi coraz trudniej przychodzi lekceważenie takiej opozycji.

Przodują w tym procesie Chiny, ale także Rosja, Indie, Brazylia, Turcja i inne chcą wnieść swój istotny wkład do przebudowy dotychczasowego porządku. Sprzyja temu zmieniający się stosunek sił między potęgami Zachodu, zwłaszcza USA a Chinami i całą resztą. Państwa cierpiące na różne kompleksy wobec Zachodu są gotowe podjąć wysiłek zmobilizowania wszelkich środków, aby przywrócić kolektywne formy zarządzania systemem międzynarodowym, przestrzegać reguł gry opartych na równoważeniu sił, a nie ich jednostronnej przewadze.

Miało być lepiej, jest gorzej

Amerykański politolog Francis Fukuyama wiąże te symptomy z problemem thymos, czyli pragnieniem uznania godności, pragnieniem bycia szanowanym na równi z innymi (Tożsamość. Współczesna polityka tożsamościowa i walka o uznanie, Poznań 2019). Przejawia się to we wzroście rozmaitych ruchów godnościowych, wykorzystujących renesans nacjonalizmów, potrzebę zredefiniowania swojej tożsamości, obronę dorobku cywilizacyjnego, religii i kultury.
Mamy więc do czynienia w stosunkach międzynarodowych z osobliwą reakcją na wielowiekowe wywyższanie się Zachodu i podkreślanie jego wyjątkowości. Na interesy geopolityczne i geoekonomiczne nowych potęg nakłada się żądza powetowania wiekowych upokorzeń i pragnienie satysfakcji odwetu.

Zjawisko to może występować jednak na różnych wektorach polityki międzynarodowej. Przecież nie bez udziału Zachodu organizowano liczne „zrywy wolnościowe”, potocznie nazywane „kolorowymi rewolucjami”, które były skierowane przeciwko Rosji w przestrzeni poradzieckiej, albo miejscowym klanom na Bliskim i Środkowym Wschodzie („arabska wiosna” w Tunezji, Libii, Syrii, Egipcie, Jemenie i in.).

Obecnie najbardziej spektakularnym wydarzeniem jest wojna „godnościowa” Ukrainy, odpierającej agresję rosyjską. W tym sformułowaniu kryje się jednak pewien paradoks, dlatego że zamiast „odzyskiwania poczucia własnej wartości” wielu Ukraińców stało się ofiarami największej w dziejach tego narodu katastrofy humanitarnej.

Już wydarzenia kijowskiego Majdanu (Placu Niepodległości) z okresu od końca listopada 2013 roku do końca lutego 2014 roku uznano za „rewolucyjny” i „godnościowy” sprzeciw części ukraińskiego społeczeństwa wobec decyzji legalnego prezydenta o niepodpisaniu umowy stowarzyszeniowej Ukrainy z Unią Europejską. Dla protestujących obywateli tego państwa wiązało się to z ograniczeniami swobodnego decydowania o swoim losie, w tym o afiliacjach międzynarodowych państwa. Wielu upatrywało przyczyn takiego obrotu spraw w presji ze strony rosyjskiej.

Nie wnikając w tym miejscu w bezsporne zaangażowanie państw zachodnich, zwłaszcza Stanów Zjednoczonych, w ukraińską transformację, począwszy od „pomarańczowej rewolucji” 2004 roku, należy podkreślić, że „polityka godnościowa” kolejnych rządów Ukrainy doprowadziła do uwikłania się w konflikt z największym sąsiadem, postulującym ułożenie się na warunkach „specjalnych”. Przywiodła też państwo ukraińskie i jego gospodarkę na skraj przepaści, a inwestycje w zbrojenia i modernizację armii kierowały energię nie w stronę dobrobytu obywateli, lecz w stronę wojny.

Władze ukraińskie z odrazą odniosły się do znanego z historii efektu buforowości, który dotyczył roli „znoszenia” wpływów wrogich sobie imperiów, w celu redukcji ryzyka bezpośredniego starcia między nimi. Ukraina w kształcie poradzieckim spełniała pod wieloma względami warunki państwa buforowego między Rosją a Zachodem. Wspominał o tym wielokrotnie nestor realistów amerykańskich Henry Kissinger, nawołując już w 2014 roku do jej neutralizacji.

Ze względu na transcywilizacyjny charakter geopolityki ukraińskiej, wielość rozmaitych wpływów (co wyraża się w mieszaninie językowej, kulturowej, etnicznej i wyznaniowej) oraz niezdolność do utworzenia silnej, jednolitej państwowości, Ukraina mogła nie tylko rozgraniczyć rywalizujące ze sobą mocarstwa. Mogła także sprzyjać transmisji kulturowej, budowie szlaków transportowych i komunikacyjnych, a przede wszystkim zarabiać na budowaniu „pomostów”, stabilizowaniu pokoju i utrzymaniu status quo. Za namową zachodnich mentorów rządzący Ukrainą zrezygnowali jednak z poszukiwania modus vivendi z Rosją. Postawiono na starcie interesów i sił (od czasu aneksji Krymu przez Rosję i wybuchu krwawego konfliktu zbrojnego na wschodzie państwa), co skończyło się wybuchem regularnej wojny. Ukraina jest jej tragiczną ofiarą, mimo szerokiej pomocy i wsparcia Zachodu.

Skutki wojny na Ukrainie są trudne do przewidzenia. Jedno jest pewne, że identyfikacja narodowa Ukraińców od tej pory będzie opierać się na polityce resentymentu, rewanżu i zemsty. Już tylko z tego powodu Ukraina stanie się na długie lata zarzewiem endemicznego konfliktu, którego nie będą w stanie rozwiązać ani sami Ukraińcy, ani ich protektorzy i poplecznicy. Polska znalazła się w tym kontekście w najtrudniejszym momencie swojej pozimnowojennej historii, skazując się na „wieczne” skonfliktowanie z Rosją i brak jakichkolwiek korzyści z asymetrycznej postawy dawcy i bezinteresownego donatora wobec Ukrainy. Obietnice o udziale w powojennej odbudowie państwa ukraińskiego mogą przynieść w istniejących uwarunkowaniach więcej rozczarowań niż korzyści.

Zlekceważona lekcja Jugosławii

Ukraina należy do niefortunnych uczestników stosunków międzynarodowych, których przywództwo zostało wykorzystane do realizacji cudzych interesów. Najważniejszym celem władz w Kijowie jest zachowanie względnej samodzielności i autonomii w stosunku do zewnętrznych protektorów i antagonistów. Państwo ukraińskie nie jest w stanie zmienić polityki innych państw, ani im się przeciwstawić. Może jednak chronić swoją autonomię decyzyjną i integralność terytorialną, starając się balansować między ograniczoną samodzielnością a całkowitym ubezwłasnowolnieniem. Istnieją poważne obawy, że uzależnienie Ukrainy ze względu na skalę udziału USA, NATO i Unii Europejskiej w działaniach wojennych, skazuje ją na długie lata subordynacji i zewnątrzsterowności.

Jednocześnie, wywołany cierpieniami i zniszczeniami wojennymi resentyment, a z drugiej strony narastający kult bohaterów wojennych (historycznych i współczesnych) uzyskały w świecie zachodnim taką rangę emocjonalną i sankcję moralną, że Ukraina, niezależnie od stanu zrujnowania swojej państwowości, zaczęła przypisywać sobie szczególną rolę obrońcy wartości Zachodu przed „moskiewską barbarią”. Patos pomieszany z groteską prowadzi do śmieszności.

Pod maską pretensji do szczególnego posłannictwa w imieniu Zachodu i heroicznej misji dziejowej Ukraińcy rozwijają radykalny nacjonalizm, który po jakimś czasie, gdy ucichną armatnie wystrzały, stanie w sprzeczności z zewnętrznym światem norm i wartości, wymagających tolerancji i poszanowania racji odmiennych. Poza tym ukraińscy oligarchowie za przyzwoleniem Zachodu „konserwują” na długie lata kleptokratyczny system rządów, daleki od demokracji, stając się zakładnikiem zobowiązań zaciągniętych w czasie wojny. Droga do odbudowy rzeczywiście niepodległej i demokratycznej Ukrainy ulega wydłużeniu ad calendas Graecas.

Głoszenie proukraińskiej narracji na arenie międzynarodowej prowadzi do dysonansów poznawczych i fałszowania wizerunków tego państwa, a zwłaszcza jego elit politycznych. Mitologizacja i symbolizacja wojennego bohaterstwa i cierpień ofiary daje ideowe podstawy dla samookreślenia narodowego i ostatecznego odseparowania się Ukraińców od Rosjan. Tyle, że jest to także niebezpieczna pułapka, związana z pojmowaniem nacjonalizmu i czystości etnosu jako zasady politycznej. Radykalizacja nastrojów antyrosyjskich może bowiem uderzyć w tę część społeczeństwa ukraińskiego, która ma mieszany charakter, choćby ze względu na posługiwanie się językiem rosyjskim. To zjawisko było zresztą już wcześniej przyczyną skonfliktowania wewnętrznego i wzrostu tendencji separatystycznych na wschodzie Ukrainy.
Stawianie takich ludzi pod pręgierzem czystości etnicznej zawsze będzie prowadzić do nieobliczalnych tragedii. Do tego dojdą oskarżenia – mniej lub bardziej zasadne - o sprzyjanie, a nawet kolaborację z wrogiem. Lekcje rozpadu Jugosławii z lat dziewięćdziesiątych ub. wieku powinny być w tym kontekście przywoływane jako przestroga i memento. Tymczasem wojnę ukraińską traktuje się jako najważniejsze wydarzenie w Europie od czasu II wojny światowej, zapominając o tragedii wojen bałkańskich. Czyżby historia znowu niczego nas nie nauczyła?

Spektakl kłamstw

Poczucie godności pociąga za sobą pragnienie uznania. W przypadku narodów budujących swoją nową tożsamość, wykuwaną na polach bitewnych, rodzi się naturalna potrzeba docenienia tego wysiłku przez innych. To łaknienie uznania wywołuje jednak niebezpieczny syndrom roszczeniowy. Odnosi się on zarówno do oczekiwań nieograniczonej pomocy materialnej i hojnego wsparcia finansowego, ale także do szczególnego traktowania obywateli Ukrainy. W przypadku Polski, altruistyczne darowizny na rzecz Ukrainy i Ukraińców zajęły miejsce racjonalnych transakcji pożyczkowych. Nikt spośród rządzących nie tłumaczy się ani z podstaw prawnych udzielania bezzwrotnej pomocy, ani z braku jakiejkolwiek kontroli i nadzoru publicznego nad zagospodarowaniem przekazywanych środków. Nie interesuje to ani polityków, ani przedstawicieli mediów. Sytuacja nadzwyczajna zwalnia rządzących z poszanowania podstawowych standardów transparentności i uczciwości.

Mamy jednak do czynienia także z niebezpieczną apologetyzacją „narodu-bohatera”, co prowadzi nie tylko do aberracji poznawczych, ale i do zwyczajnych nadużyć. Otóż w skali masowej buduje się wizerunek Ukraińców jako swoistego „narodu wybranego”, ludzi o nadzwyczajnych umiejętnościach, osiągnięciach i przymiotach. Tworzy się - przy milczącej zgodzie świata zewnętrznego -nieprawdziwą historię narodu ukraińskiego, przenosząc dzisiejsze wyobrażenia w daleką przeszłość. Takie zjawisko nazywa się modernizacją i heroizacją historii, niemającej wiele wspólnego z prawdą historyczną.

Jednocześnie dezawuuje się kulturę rosyjską na rzecz wynoszenia na piedestał kultury ukraińskiej, a twórcy z Ukrainy zajmują w trybie pozakonkursowym w wielu dziedzinach i na wielu scenach miejsca pierwszoplanowe. Stwarza to klimat manipulacji, protekcji, żądań i nadużyć. Jesteśmy świadkami doskonale wyreżyserowanego spektaklu, którego bohaterowie mamią naiwnych polityków i duże odłamy społeczeństw innych państw, aby w ten sposób uczestniczyli w tej haniebnej wojnie.

Nie godność, a zyski

Pisałem już na łamach „Myśli Polskiej” o apoteozie wojny (MP nr 29-30, 17-24.07.2022). Niestety, wiele wcześniejszych spostrzeżeń nie straciło swojej aktualności. Mamy do czynienia z rosnącą komercjalizacją wojny na Ukrainie. Wojna toczy się o honor, pokój i sprawiedliwość. Niestety, toczy się także o ogromne zyski, co potwierdzają wszystkie strony, zaangażowane bezpośrednio i pośrednio w działania wojenne, szkolenie armii, dostawy broni i zaopatrzenia.

Po zakończeniu wojny – kiedyś to przecież nastąpi – przyjdzie czas rzeczywistych bilansów i rozliczeń. Kolejne fazy po zawieszeniu działań zbrojnych przyniosą zapewne konflikty wewnętrzne o utrzymanie władzy, podział odpowiedzialności czy dramatyczne ściganie zbrodniarzy i przestępców. Doświadczenie uczy, że w tych procesach wychodzą na jaw haniebne „grzechy” każdej ze stron wojujących. Rozmyślnie kreowany przekaz medialny o barbarzyńskich najeźdźcach i rycerskich obrońcach przestaje być czarno-biały i często traci swoją wiarygodność.
Należy pamiętać, że w polityce tożsamościowej każdej ze stron występuje zjawisko relatywizacji wielu czynów, mających znamiona zbrodni. Narażanie ludności cywilnej na atak drugiej strony, odmowa ewakuacji z terenów przewidywanych walk, zastraszanie terrorem i doraźnymi wyrokami to narzędzia znane z różnych teatrów wojennych. Podczas wojny tracą moc hamulce moralne, a krzywda ludzka rozkłada się po każdej ze stron.

Katastrofy wojenne nie sprzyjają też rewizji stanowisk w odniesieniu do zbrodni historycznych. Nie chodzi o to, aby kolejny raz wypominać Ukraińcom zbrodnie z przeszłości. Ale fakt, że na tle toczącej się wojny obronnej Ukrainy i w kontekście hojnej pomocy społeczeństwa i państwa polskiego, nie doszło do pokajania się obecnych władz Ukrainy za zbrodnię wołyńską, powinien dawać do myślenia. Godność każdego narodu ma swoją cenę i nie wolno jej relatywizować ze względów koniunkturalnych, tak jak czynią to polskie środowiska polityczne i medialne. Nie wolno też kupczyć pamięcią o ofiarach zbrodni na rodakach w trudnych relacjach polsko-ukraińskich. Fundament przyjaźni budowanej na empatii i solidarności wojennej może okazać się nietrwały i runąć pod naporem reminiscencji i resentymentów kolejnych pokoleń Polaków.
Stanisław Bieleń

Śródtytuły i wyróżnienia w tekście pochodzą od Redakcji.

 

Autor: Anna Leszkowska

Opublikowano: 20 październik 2025

Odsłon: 211

Granice państw są świadectwem złożonego kształtowania się ludzkiego osadnictwa oraz zróżnicowania kulturowego i politycznej ekspansji. Jedne z nich sprzyjają naturalnym przepływom ludzi, dóbr i wartości, inne dławią wszelkie przepływy.

Najdłuższa z granic, między Stanami Zjednoczonymi a Kanadą, rozciągająca się od Arktyki po Pacyfik i od Pacyfiku po Ocean Atlantycki, licząca prawie 9 tys. km, jest przekraczana codziennie w różnych miejscach przez 300 tys. osób, a przewożony każdego dnia towar ma wartość ponad 1 mld dolarów. Odwrotność stanowią granice Izraela, Indii z Birmą (Mjanma), Tunezji z Libią, Arabii Saudyjskiej z Jemenem i in., gdzie blokady są naturalną formą ochrony. Ten zestaw granic uszczelnianych ze względów bezpieczeństwa i negowania racji sąsiada uzupełnia w ostatnich latach granica Polski z Białorusią.

Mimo nasycania granic politycznych ideologiczną wrogością, rzadko są one niewzruszonymi liniami. Stanowią raczej „porowate filtry”, przez które udaje się prowadzić w różnych formach wymianę (o różnym stopniu legalności). Zauważono, że wszelkie „mury”, począwszy od starożytnych wynalazków Wielkiego Muru Chińskiego i Wału Hadriana, po mur berliński, z czasem stają się jedynie atrakcjami turystycznymi i mają wartość historyczną.

Ludzka diaspora przez zdecydowanie większą część swojej historii organizowała się w podmioty o stale zmieniających się formach i rozmiarach. Wspólnoty polityczne, zwłaszcza miasta i imperia, przywiązywały większą wagę do tworzenia rozmaitych zależności, a nie ścisłego wyznaczania granic. Dopiero w XVII wieku, w wyniku wojny trzydziestoletniej, nastąpiło przejście od rozdrobnionej średniowiecznej „anarchii” do nowożytnego porządku opartego na suwerennych względem siebie państwach narodowych. W rzeczywistości nigdy wszystkie państwa nie osiągnęły tych cech, ale to właśnie w tym systemie, zwanym od traktatu z 1648 roku westfalskim, narodziło się przywiązanie ludzi do nienaruszalności granic politycznych.

Jednocześnie już wtedy uświadomiono sobie, że nie ma bardziej konfliktogennego zjawiska niż granice terytorialne państw. Ludzie ginęli w ich obronie, a nierzadko w imię podboju nowych ziem przelewali krew, przechodząc do historii i legend jako zdobywcy i odkrywcy nowych terytoriów i nowych granic. Kolonializm rozszerzył podziały terytorialne na cały glob, ale bynajmniej nie przyczynił się do wyhamowania sporów granicznych. Będąca jego następstwem dekolonizacja zmiotła w XX stuleciu z powierzchni ziemi imperia kolonialne. Pozostawiła jednak wiele ludów w absurdalnych granicach, wyznaczonych arbitralnie przez kolonizatorów.

Granice państw wywierały i wywierają trwały wpływ na krajobraz kulturowo-etniczny danego obszaru. W przypadku Polski dwie odrębne orientacje geopolityczne – piastowska i jagiellońska – są ściśle związane z usytuowaniem przestrzennym, kierunkami ekspansji i tożsamością, warunkowanymi tzw. kresowością na zachodzie bądź wschodzie. To z powodu tych dwóch orientacji Polacy albo legitymizują istniejący stan posiadania, albo aspirują do swoistego rewizjonizmu, mniemając, że mają do spełnienia jakąś misję cywilizacyjną.

Polska myśl polityczna na przestrzeni wielu stuleci dostrzegała w granicach państwa przede wszystkim bariery przestrzenne (zapory) o znaczeniu strategicznym, psychologicznym, przyrodniczym, ekologicznym, infrastrukturalnym, etnograficznym, językowym, sanitarnym, ekonomicznym, migracyjnym czy ideologicznym. Co szczególnie ważne, zawsze starano się, aby wszystkie funkcje granicy regulowały przepisy prawne (zwłaszcza warunki przekraczania granicy i przewozu towarów). Zabezpieczenia traktatowe o charakterze dwu- czy wielostronnym nie zwalniały jednak władz państwowych z militarnej obrony granic.

W czasach dawnych, ale i współcześnie Rzeczpospolita Polska jest szczególnie przywiązana do gwarancji bezpieczeństwa granic przy pomocy oręża. Jest to wynik wielowiekowych starć z sąsiadami z zachodu i wschodu. Polska była często „bożym igrzyskiem” dla mocarstw ościennych, a wojny z udziałem Niemców, Rosjan, Szwedów, Kozaków, Turków i Tatarów, a nawet Węgrów tkwią głęboko w pamięci historycznej. Traumatyczne przesunięcia terytorialne w wyniku II wojny światowej determinują współczesny narodowy terytoriocentryzm („nie rzucim ziemi”) i zrytualizowaną sakralizację granic jako żywotnych barier ochronnych.

Dzisiejsza fortyfikacja granicy polsko-białoruskiej przypomina czasy konfrontacji zimnowojennej i generuje napięcia, których można byłoby uniknąć przy wykorzystaniu mądrej dyplomacji. Przewrażliwienie rządzących na tle zagrożeń wojennych ze strony Rosji powoduje, że pogranicze polsko-białoruskie i polsko-rosyjskie stało się niezwykle podatne na wszelkie formy prowokacji i zakłóceń (przypadkowych i intencjonalnych), wynikających nie tylko z koncentracji wojsk, ich manewrów i przemieszczeń, ale także z błędów percepcyjnych, psychozy wojennej i braku komunikacji.

Granice państwa są głęboko zakodowane w psychologii narodu, w jego topograficznej tożsamości, a nawet w mitologii narodowej. Przekraczanie granic państwowych, zwłaszcza rozdzielających skonfliktowane strony, wiąże się z negatywnymi emocjami i stresującymi przeżyciami. Na przejściach granicznych ciągle dochodzi do rozmaitych niespodziewanych zdarzeń, związanych a to z obcesowym traktowaniem uczestników transgranicznego ruchu osobowego przez funkcjonariuszy granicznych, a to z poniżającymi praktykami kontroli celnej czy upokorzeń wynikających z warunków sanitarnych. Mimo „banalizacji” granic ze względu na ułatwienia komunikacyjne i masowy ruch turystyczny, „psychologia graniczna” w różnych częściach świata wymaga ciągle odporności, opanowania i powściągliwości.

Bariery psychologiczne odnoszą się do mentalności ludzi i są najczęściej przesycone subiektywnymi ocenami i odczuciami. Tymczasem bariery przyrodnicze (rzeki, jeziora, pasma górskie, pustynie i in.) oraz infrastrukturalne wymagają konsolidacji i koordynacji działań graniczących ze sobą państw, uzgodnień technicznych, zwłaszcza w transporcie kolejowym i lotniczym. Ponieważ każde państwo we współzależnym świecie funkcjonuje w dużej mierze dzięki wymianie międzynarodowej, zatem granice państwowe siłą rzeczy są dopasowywane pod względem funkcjonalnym do potrzeb i interesów. Rozszerzają się i różnicują wskutek kolektywnej działalności w wymiarze ponadregionalnym i globalnym.

W Polsce brakuje myślenia przyszłościowego na temat globalnej cywilizacji sieciowej, w której tradycyjne granice narodowe i państwowe ustępują powiązaniom rozmaitych wspólnot (mocarstw, miast, korporacji), rywalizujących ze sobą o zasoby, rynki i łańcuchy dostaw. Globalna infrastruktura przestrzeni czyni przeznaczeniem nie wieczne podziały geograficzne, lecz dynamiczne powiązania strukturalne i funkcjonalne. Zamiast anachronicznych zapór, murów i zasieków granicznych ważniejsze stają się połączenia między punktami węzłowymi, które z angielska nazywa się hubami. Mapy konektywnych korytarzy zastępują mapy ukazujące granice narodowe.

Do tego myślenia najszybciej dostosowują się wielkie potęgi, których kapitał i możliwości ekspansji wypełniają już dzisiaj kontynentalne strefy, stające się wewnętrznie zintegrowanymi megaregionami. Są nimi: Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Europa, Afryka, Arabia, Azja Południowa i Azja Wschodnia. Największe wyzwanie stanowią obecnie Chiny, gdyż próbują one umocować swoje ogromne przepływy transkontynentalne w przestrzeni eurazjatyckiej. Finansowany przez nie Nowy Jedwabny Szlak jest największym skoordynowanym przedsięwzięciem infrastrukturalnym w dziejach. Gdyby nie obsesyjna rusofobia i ślepe podporządkowanie hegemonii amerykańskiej, Polska już dawno mogłaby się wpisać w podział wymiernych zysków z tranzytu.

Wizyta chińskiego ministra spraw zagranicznych Wang Yi w Polsce 15 września 2025 roku pokazała, jak ważne są obecnie konektywne układy, a nie tylko budowanie barier i zamykanie granic. Najgorsze w tym jest to, że Polska w tradycyjnym stylu manipuluje granicą jako bronią strategiczną wobec Rosji i Białorusi, ale także Chin, co odcina ją od korzyści, które przechodzą w ręce konkurencji niemieckiej i ukraińskiej. Te dwa państwa – Niemcy i Ukraina - stają się obecnie największymi rywalami Polski w konstruowaniu nowej mapy geopolitycznej, w której dostęp do łańcuchów dostaw będzie ważniejszy niż po zęby uzbrojona armia.

Otwieranie granic na różne kierunki pozwala optymalizować wykorzystanie atutów lokalizacji przestrzennej. Sprzyja dywersyfikacji źródeł importu oraz poszukiwaniu nowych rynków dla swojego eksportu. Rozumieją to doskonale nie tylko takie potęgi, jak USA czy Niemcy, ale także państwa małe, jak Węgry czy Słowacja. Takich państw jest znacznie więcej w ramach tzw. Globalnego Południa. Wyjdą one zwycięsko z obecnego zamętu na tle skonfliktowania Zachodu z Rosją. Odchodzą bowiem od sporów i konfliktów wokół granic na rzecz łączenia zasobów, komunikacji i rynków.

Nie bez powodów jeden z ministrów spraw zagranicznych Turcji Ahmet Davutoğlu, dążąc do przebudowy myślenia strategicznego swojego państwa, zainspirował politykę zagraniczną dwoma postulatami: „zera problemów z sąsiadami” i „redukcji wrogów na rzecz mnożenia przyjaciół”. Przypomina to nieco słynne zawołanie niegdysiejszego prezydenta Finlandii, Urho Kekkonena: „nie szukajcie przyjaciół daleko, a wrogów blisko”. Finlandia stała się obecnie państwem frontowym Zachodu wobec Rosji, ale Turcja pokazuje, jak można korzystać z towarowych połączeń kolejowych i samochodowych oraz ropo- i gazociągów dla umacniania pozycji strategicznego korytarza między Europą a Azją. To, co kiedyś było przyczyną problemów, dzięki mądrości politycznej i osiągnięciom technologicznym przekształcono w atut „transakcyjnej pomostowości”.

Orientacja na „geografię sąsiedztwa” w wielu miejscach na świecie jest determinowana przez problemy współpracy transgranicznej. Obecnie na plan pierwszy wysuwane są sprawy bezpieczeństwa (militarnego, migracyjnego, socjalnego itp.), ale przecież wspólne dla wielu stykających się ze sobą państw są kwestie degradacji i ochrony środowiska, usuwania skutków klęsk żywiołowych, zanieczyszczeń powietrza i wód powierzchniowych, dostępu do czystej wody, gospodarki turystycznej, zagrożeń epidemiologicznych czy niekontrolowanej proliferacji inwazyjnych gatunków flory i fauny.

Pogranicza inspirują do rozwoju wspólnych poszukiwań etnograficznych, językoznawczych, topograficznych czy geologicznych. Odkrywanie podobieństw, przenikanie wzajemne, dzielenie się zasobami, na przykład w dziedzinie energetyki czy sieci internetowej, tworzy podstawy do poszukiwań wspólnych wartości koegzystencjalnych i funkcjonalnych. Na tym tle tworzy się nowa geopolityka, której podstawą nie są zależności oparte na stosunku sił, lecz na komplementarności. To pokazuje nową filozofię ładu międzynarodowego. Unia Europejska nie jest w stanie wpisać się w ten nurt rozwoju, dlatego traci swoją globalną konkurencyjność i skazuje się na porażkę w konfrontacji tak z USA, Rosją, jak i Chinami.

Wydaje się, że najlepiej swoje przewagi w dziedzinie konektywności rozumieją Chiny. Stany Zjednoczone ciągle obstają przy swoim statusie hegemonicznym, opartym na potencjale i zasobach, dyktacie celnym i geostrategicznej superordynacji. Tymczasem ChRL stawia we współpracy z państwami BRICS+ czy Szanghajskiej Organizacji Współpracy na zbudowanie gęstej sieci połączeń, zgodnie z przekonaniem, że to one zapewnią największą zdolność wywierania nacisku na innych. Chiny, podobnie zresztą jak Rosja, stawiają na budowanie podstaw nowych współzależności w Afryce czy Ameryce Łacińskiej. Inwestycje w afrykańską infrastrukturę są wspomagane wsparciem dla miejscowych struktur politycznych, bez ingerowania w sprawy lokalnych reżimów. To oznacza, że misyjność czy krucjaty ideologiczne służą raczej eskalacji wrogości, a nie budowaniu pomostów ponad granicami. Najlepiej skomunikowane mocarstwa będą w stanie w przyszłości wywierać największy wpływ na procesy cywilizacyjne.

Na obszarze europejskim swoistym fenomenem stała się strefa Schengen, powołana do życia w 1985 roku (obecnie to 29 państw, w tym 4 spoza Unii Europejskiej), oznaczająca zniesienie wewnętrznych kontroli paszportowych. Przywracanie kontroli granicznej czy to w związku z pandemią covid-19, czy koniecznością walki z terroryzmem, albo w odpowiedzi na kryzys migracyjny, świadczy o tym, że geografia politycznych granic ciągle bierze górę nad procesami demograficznymi, ekologicznymi, technologicznymi, czy po prostu infrastrukturalnymi.

Jest to jednak finalna już faza geografii statycznej. Wypiera ją geografia dynamiczna. Podziały polityczno-strukturalne, umocowane w systemach normatywnych, są zastępowane przez układy funkcjonalne. Geografia polityczna, oparta na granicach państw, spełniała zawsze funkcje rozdzielające. Granice utrwalone w prawie międzynarodowym wyznaczały zakres przedmiotowy i zasięg przestrzenny władz państwowych. Obecnie geografia funkcjonalna, uwzględniająca złożoność infrastrukturalną świata, odsłania sieci powiązań, sprzyjających łączeniu, przenikaniu i współpracy. Polityczna odrębność przeobraża się w funkcjonalną współzależność. Wraz z własnością infrastruktury przekraczającej granice polityczne władza państw ulega rozproszeniu. Widać to choćby na przykładzie rurociągów transkontynentalnych w Eurazji.

Przestawienie myślenia na nowe granice, wyznaczane przez możliwości współpracy i wzajemnych powiązań nie oznacza zaniechania respektu dla dotychczasowych granic politycznych, wyznaczonych kiedyś arbitralnie i jak w przypadku Polski, z udziałem zwycięskich w II wojnie światowej mocarstw, a nie z własnej woli. W mentalności Polaków terytorium państwa pozostaje źródłem pewności i siły, choć tożsamość narodowa niekoniecznie pozostaje wobec państwa, kierowanego przez skłócone elity polityczne, głównym źródłem lojalności. Nie brakuje przecież spostrzeżeń i ostrzeżeń, że w razie jakiegoś międzynarodowego kryzysu, w którym zostanie uwikłana Polska, wielu rodaków wybierze raczej emigrację niż obronę swojej ojczyzny. Tak stało się już w masowej skali na Ukrainie.

Współczesny człowiek jest stale uzależniony od globalnej sieci dostaw. Powstały całe ekosystemy producentów, dystrybutorów i sprzedawców, dzięki którym rozmaite surowce czy substraty, w tym idee, są przekształcane w dobra i usługi, dostarczane ludziom w różnych częściach globu. To, jak silnie świat oparty jest na łańcuchach dostaw, po raz pierwszy na masową skalę uświadomiono sobie podczas pandemii koronawirusa. Zerwanie sieci transakcji czy zakłócenie relacji podaży i popytu na różne artykuły medyczne obnażyło dalekie odejście od niezależności państw. Powrót do jakiejkolwiek samowystarczalności okazał się niemożliwy, gdyż system globalnych transakcji stał się silniejszy od możliwości sprawczych podmiotów państwowych.

W tym kontekście warto spojrzeć na próby wyizolowania Rosji w systemie międzynarodowym, zwłaszcza jeśli chodzi o import surowców rosyjskich. Wszystkie sankcje i blokady na przepływ rosyjskiej ropy i gazu ziemnego okazały się nieszczelne. Szybko znaleziono alternatywne sposoby przesyłu, a dotychczasowych odbiorców zastąpili inni. A największym paradoksem jest to, że skonfliktowana z Rosją Ukraina także korzysta z rosyjskich nośników energii, kupując ją od pośredników, choćby od Węgier.

Nie ulega wątpliwości, że globalizacja i towarzyszące jej przepływy transgraniczne podważyły suwerenność terytorialną państw. Wojny i „krwawiące” granice obnażają dysfunkcjonalność geografii politycznej, opartej na mapie rywalizujących ze sobą państw. Konflikt rosyjsko-ukraiński i towarzyszący mu amok zbrojeniowy nie pozwalają dostrzec korzyści z demontażu granic w tradycyjnym ich rozumieniu. Jeśli istotą gospodarki kapitalistycznej jest ciągłe pomnażanie zysków, to nietrudno zauważyć, że redukowanie utrudnień na granicach prowadzi w naturalny sposób do intensyfikacji handlu i wzrostu globalnej wartości dóbr i usług.

W tym kontekście należy też spoglądać na presję migracyjną, przed którą nie ma odwrotu. Wpisanie ludzi do systemu popytu i podaży powoduje, że mimo licznych utrudnień trwają ich masowe przemieszczenia. I nie dotyczy to bynajmniej jedynie państw biednych. Także między krajami bogatej Północy występują migracje, które są reakcją na różne niedogodności. Może wydawać się dziwne, że nawet Stany Zjednoczone, przyciągające miliony imigrantów, dostarczają coraz większej liczby ekspatriantów.

W najbliższych dekadach ludzkość będzie funkcjonować wciąż jeszcze w obrębie nominalnych granic państwowych, ale ich funkcje barier ulegną rozmaitym modyfikacjom. Państwa nie są w stanie zmienić swojego położenia, ale intensywne procesy transgranicznej współpracy dają im szanse ucieczki od przeznaczenia, narzuconego przez geografię.
Stanisław Bieleń

Wyróżnienia w tekście pochodzą od Redakcji SN.